کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

  

قرنها طول كشيد تا كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني شكل منطقي خود را يافتند اما در يكي دو دهه پاياني قرن بيستم با پيشرفت تكنولوژي هاي نوين اطلاع رساني ، به ويژه تر كيب كامپيوتر و ارتباطات راه دور انقلابي در عرصه اطلاع رساني رخ داده و باعث تغيير نگرشها به اهداف و شرح وظايف در حوزه اطلاع رساني گرديد.

آنچه امروزه مسئله اصلي علم اطلاع رساني را تشكيل مي دهد ، شيوه هاي دسترسي به اطلاعات است . اگر قبلا نگراني متخصصان علم اطلاع رساني جمع آوري منظم منابع و فراهم آوردن كتابشناسي ها بود اكنون بيشتر تلاشها معطوف به فراهم آوردن اطلاعات بيشتر درباره منابع و رسانيدن آنها به استفاده كننده نهايي است . به همين دلايل مي توان گفت كه امروزه ساختارهاي سنتي كتابخانه ها در هم ريخته و نظم نويني جايگزين آن شده است. در گذشته نقش سنتي كاركنان بخش مرجع كتابخانه ها و مراكز اطلاعاتي ارائه اطلاعات كتابشناسي به مراجعه كنندگان بود يعني ارائه اطلاعات درباره اطلاعات ، اما امروزه وظيفه آنان هدايت مراجعان به خود همان اطلاعات است .اتفاق مهم ديگري كه در فرايند انقلاب اطلاعات رخ داده تقسيم منابع است.ايجاد شبكه هاي اطلاع رساني با استفاده از تكنولوژيهاي نوين اطلاعات موجب گرديد كه نه تنها مراكز اطلاعاتي يك كشور بلكه همه مراكز اطلاعاتي جهان در منابع يكديگر سهيم شوند.(16:2)

 

كتابداري در كانون يك تغيير عظيم قرار دارد.اين تغيير براي بسياري از افراد يك مورد تكان دهنده است،تا حدودي به اين دليل كه تغيير سريع موضوعي نبوده كه كتابداران به آن پرداخته باشند و اين رشته براي ساليان متمادي ثبات داشته است.تا اواخر قرن نوزدهم هر تغييري كه رخ داده آرام و تكاملي بوده است و نقش كتابدادان براي زماني بيش از صد سال نسبتا" ثابت باقي مانده بود .البته اين بدان معني نيست كه اين اين زمينه علمي ايستا بوده است ، بلكه درخواست هاي كتابخانه و انتظارات استفاده كنندگان آن نسبتا" ثابت بوده است.اگر تغييراتي هم رخ داده ، افزايشي منظم داشته اند.(3)

ازجهات متعدد آرامي تغيير در كتابداري مطلوب بوده است . اين امر يك هويت تاريخي استوار و پيشينه مهم را براي فعاليت ها و اهداف آن خلق كرده است.ارزش ها و وظايف اصلي كتابداري از اين سنت ها به وجود آمده اند و تغييرات در كتابداري مدرن بر مبناي آن شكل مي گيرند. از نظر تاريخي كتابدار و موجوديت فيزيكي كتابخانه به طور نزديكي به هم پيوسته شده اند افراد معمولا در مورد كتابداران بدون در نظر گرفتن كتابخانه اي كه آنها كارهايشان را در آنجا انجام مي دهن فكر نمي كنند .آيا دنياي جديد انتقال اطلاعات مي تواند بدون چنين موجوديت فيزيكي تحقق پيدا كند ؟آيا كتابدران از بين خواهند رفت آيا كتابدران قادرند بدون يك كتابخانه فيزيكي درباره انجام كارهايشان فكر كنند آيا كتابدران بدون وجود كتابخانه وجود خواهند داشت آيا ما آنها را به نامهاي متعدد نامگذاري خواهيم كرد همان نامهايي كه امروزه برخي از افراذد استفاده مي كنند مانند مشاوران اطلاعاتي[2] ، متخصصان اطلاعاتي[3] و يا مديران اطلاعاتي[4].(461:1 -462)

از آنجايكه كتابخانه ها در تبادل دانش نقشي واسطه اي دارند ظهور اينترنت اين تصور را ايجاد كرد كه كتابخانه ها كنار خواهند رفت اما گذشت زمان نشان داد كه اين تصور تنها از عدم درك صحيح موقعيت و كاركرد كتابخانه نشات گرفته است.(4)

آقاي راپل در سال 1997 اين موضوع را بيشتر مورد اهميت قرار مي دهد و مي گويد: امروزه بيشتر دانشجويان براي تحقيقات خود در كتابخانه هايي كه داراي سيستم اطلاع رساني الكترونيكي مي باشند مواجه هستند.با وجو اينكه آنها در بازيهاي كامپيوتري مهارت كافي را دارند ولي براي كار در محيط هاي اينترنتي پيچيده و يا سيستم هاي الكترونيكي كتابخانه ها تبحر لازم را ندارند .در واقع اين مسئله اهميت ندارد كه دانشجويان در يك محيط كامپيوتري بزرگ شده باشند زيرا آنها توانايي و تبحر لازم براي پيدا كردن منابع مناسب و با كيفيت براي كارهاي پژوهشي را ندارند .از اين گذشته يك كتابدار متخصص بايستي در ساختن يك چهارچوب ذهني براي يافتن منابع تحقيقاتي موثر باشد.

دانشجويان جوان بر اين باورند كه هر چيزي مي بايست به طور كامل نوشته شود و اصول يادگيري آنها بر پايه نوشتن تمام مطالب يك موضوع مي باشد.اكنون بسياري از افراد در بررسي و تجزيه و تحليل تحقيقات خود اشتباهات فراواني را مرتكب م شوند كه علت آن اعتماد به مطالبي است كه در صفحه نمايش كامپيوتر مي خوانند . در هايت اين وظيفه كتابدار است كه از چگونگي آموزش استفاده منابه الكترونيكي اطمينان پيدا كند زيرا آموزش خود ارتباط نزديكي با آموزش چگونگي تفكيك اطلاعات درست از نادرست را دارد(6).

امروزه كتابداري با سازمانهاي اطلاع رساني ديگر كه آنها نيز مي توانند اطلاعات ارائه دهند رقابت مي كند . بدين ترتيب اين رقابت به مبارزه براي حفظ قلمرو حرفه ايي منجر شده است .تاثير اين رقابت ممكن است عملكردهاي داخلي كار در كتابخانه رت تغيير دهد .براي مثال نلسون بحث مي كند كه الگوي سنتي و كلاسيك از كتابدار قادر است قادر است هر سئوال مرجعي كه از او پرسيده مي شود را پاسخ دهد به طور اساسي در حال تغيير است. عواملي چند بر اين تغيير رويه تاثير دارند كه عبارتند از :

افزايش روز افزون جمعيت استفاده كننده خبره در زمينه هاي متنوع كاربردي رايانه اي

قابليت دسترسي به توليدات نرم افزار توسعه يافته اي كه استفاده كنندگان كتابخانه را به گنجانيد استفاده هاي رايانه اي در كارهاي روزانه شان تشويق مي كند.

وجود قابليت هاي نافذ قدرت رايانه اي و داده هاي متني عددي و گرافيكي كه به طور رايجي به شكل ماشين خوان دسترس پذير هستند(5).

از طرف ديگر وينتر ويژگي متمايزبودن را براي اين زمينه علمي متصور است .او سه عملكرد اساسي كتابداران را شناسايي كرده است كه عبارتند از: رده بندي دانش براي سازمان دهي آن ،نمايه سازي دانش ثبت شده براي اينكه دانش قابل دسترسي شود و شناخت نظم رسمي و غير رسمي پيكره هاي متنوع دانش .كتابداري ابر علمي است كه تلاش مي كند نه فقط يك پيكره دانش ،بلكه نظم پيكره هاي مختلف دانش و روابط بين آنها را شناسايي كند.از اين جهت به نظر مي رسد كه جوهره متقاعد كنندهاي براي اين بحث كه كتابداري در حقيقت يك حرفه است فراهم مي شود ، به همين دليل اين وظايف نمي تواند بدون دانش قابل ملاحظه نظري و عملي انجام شوند(10).

 آينده كتابدارن

گروههاي اندكي وجود دارند كه همانند كتابداران آشنايي زيادي با برآورده كردن نيازهاي اطلاعاتي دارند.در مقايسه با دانشمندان اطلاع رساني كه به دنبال برآورده كردن نيازهاي اطلاعاتي نه فقط استفاده كنندگان اطلاعات به طور كلي هستندكتابدران بايد اين نقش را در طراحي و استفاده از نظام هاي اطلاعاتي داشته باشند كه به افراد براي حل مسائل اطلاعاتي شان كمك كنند.

اين احتمال وجود دارد كه بخش قابل توجهي از وظايف كتابدار تحت تاثير سريع فن آوري اطلاعات ، به ويژه افزايش عظيم اطلاعات قابل جستجو در خارج از كتابخانه شكل خواهد گرفت.با اين توصيف اين سئوال مطرح مي گردد كه آيا كتابداران فردا ارزيابي مستقيم اطلاعات براي استفاده كنندگان آينده كتابخانه را بر عهده خواهند داشت؟ اين بحث توسط رايس مطرح شده است.او مشاهده كرد كتابداران هرگز براي قضاوت كردن درباره آنچه بايد در مجموعه كتابخانه وجود داشته باشد دچار مشكل نشده اند، ام قضاوت كردن و توصيه به مراجعه كنندگان درباره كيفيت و درستي اطلاعاتي كه فراهم مي كنند را بسيار مشكل يافته اند.مشكل زيادي براي مراجعه كنندگان از جهت تصميم گيري درباره اينكه كدام اطلاعات با ارزش تر است وجود دارد.اما همانگونه كه رايس خاطر نشان مي كند، امروزه به ندرت مسئله اي در يافتن اطلاعات وجود داردبلكه عموما نظم دهي به آنها و تصميم گيري درباره اينكه كدام بهترين است وجود دارد.رايس پيش بيني مي كند كه كتابداران آينده تلاش بسيار بيشتري براي ارائه خدمات مشاوره و راهنمايي و توصيه و تدريس به افراد در جهت جستجوي اطلاعات صرف خواهند كرد و اينگونه فعاليت ها از وظايف ضروري كتابدار خواهد بود.اين نقش با در نظر گرفتن اطلاعات در حال افزايش درون شبكه ها به عنوان مجموعه اي از كتابخانه توسعه خواهد يافت.بسياري از مراجعه كنندگان دچار سر در گمي در اين دنياي عظيم اطلاعات خواهند بودو انتظار مي رود كه كتابدار راهنمائيها و مشاوره هايي درباره اعتبار و ارزش منابع اطلاعاتي مختلف ارائه نمايد.(9).

اين تغييرات ممكن است مستلزم باز مفهوم سازي نقش كتابدار باشد.بر طبق گفته "ريونز" كتابدار قرن بيست و يكم به عنوان يك واسطه اطلاعاتي شناخته خواهد شد كه حداقل سه وظيفه اساسي را انجام مي دهد:

1.تشخيص[5]: كتابدار به عنوان يك تشخيص دهنده از فنون مصاحبه تحليلي براي تعيين توانايهاي شخصي ، سطح اطلاعات مورد نياز ، نوع مناسب بسته اطلاعاتي ، هزينه و شيوه مناسب تحويل اطلاعاتيا مدرك استفاده مي كند.

2.تجويز[6]: سازماندهي و پردازش اطلاعات براي برآورده كردن نيازهاي مراجعه كننده.

3.ارزشيابي[7]:تعيين اينكه آيا تجويز و تشخيص اثر بخش بوده است.

اگر چه اين الگو داراي ماهيت پزشكي است و ممكن است تصوير غير كاملي از كتابدار آينده را نشان بدهد اما بافت مهمي براي وظيفه اطلا رساني كه كتابدران اغلب انجام مي دهند فراهم مي كند.تمركز اين الگو بر پذيرفتن نيازها و مسائل خاص استفاده كننده و در نظر گرفتن كتابخانه به عنوان يك نظام ارزشي قرار دارد.پذيرفتن اين الگو مستلزم باز ساختار سازي خط مشي ها و فعاليت هاي كتابخانه براي منعكس كرد نيازهاي فردي مراجعه كنندگان خواهد بود.نظام هاي اطلاعاتيفقط وقتي اثربخش هستند كه به جاي نيازهاي دسگاه اداري نيازهاي مراجعه كنندگان را برطرف سازند .اين بدين معناست كه كتابدران نيازمند انجام يك تحليل منظم از نيازهاي اطلاعاتي مراجعه كنندگان و تحليل موانع سازماني دسترسي خواهند بود.به طور مشابه آنها به مداوم از طريق افزايش شبكه سازي و بهره گيري از فن آوري اطلاعاتي دسترسي به اطلاعات را بهبود خواهند بخشيد.(7).

 

 

هيچگونه شواهدي مبني بر اينكه كتابخانه ها در حال از بين رفتن هستند يا در آينده نزديك از بين خواهند رفت وجود ندارد.با اين حال به احتمال زياد تعدادي از كتابداران در بيرون از ساختمان كتابخانه سنتي كار خواهن كرد.كتابدار فردا ممكن است كاملا متفاوت باشد و كتابخانه ممكن است مكاني ساكت براي تفكر و مطالعه باشد اما مكاني ساكن نيست بلكه پوياست و كساني كه كتابداري را مي گزينند به تطبيق پذيري صبر توانايي مقاومت در برابر مجهولات و پيگيري براي آموختن چيزهاي جديد نياز خواهن داشت .محيط با ثبات گذشته جايگزين محيط پويايي شده كه محتوا و وظايف سازماني آن به طور مداوم با تحولات فناوري سياسي و اقتصادي در حال اصلاح و تغيير است .چگونگي تغيير حرفه نتيجه تعاملات پويا بين كيفيات حرفه و مطالعاتي كه در سطح وسيع جامعه از آن درخواست مي شود خواهد بود. 

 

1. رابين،ريچارداي "مباني علوم كتابداري و اطلاع رساني". ترجمه مهدي خادميان، ويراستار محمد حسين دياني،مشهد:كتابخانه رايانه اي ،1383 :461-462

 

2 .مهدوي،محمدتقي " تكنولوژي اطلاعات و اطلاعات تكنولوژي" . تهران:چاپار ، 1379 :16

 

 

 

 

 

 

 

.

---