کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

در گروه بحث کتابداری سوالاتی از سوی اعضای کتابدار مطرح می شود که افراد با تجربه و اساتید گرامی این حوزه پاسخ داده می شود. این سوال را یکی از کتابداران پرسیده یود. شاید سوال افراد دیگری هم باشد. به علت اهمیت مطلب، متن سوال و پاسخ را در اینجا می آورم.

از کجا میتوان فهمید که نشریه یا نشریات خارجی مختلفی که به کتابخانه ها اهدا میشوند دارای اعتبار و رتبه هستند؟ فارغ از اینکه در سایت مجلات وضعیت نمایه شدن در پایگاه های استنادی درج شده باشد. بسیاری از این نشریات در نمایه های استنادی عضو نیستند. اما نشریاتی که ارسال میشود مدعی هستند که در وزارت علوم آن کشورها، دارای رتبه هستند و علمی تلقی میشوند. 

پاسخ:

به شکل کلی، راه های گوناگونی برای بررسی اعتبار یک نشریه هستند. برای بررسی اعتبار یک نشریه که در نهایت جزء مجموعه کتابخانه باشد یا نه، به گمانم نمی توان تنها به یک شیوه اکتفا کرد و بهتر است با چند روش سه سویه سازی انجام داد. برای نمونه، ممکن است یک نشریه در وب آو ساینس نمایه شود، ولی پس از یکی دو سال روشن شود که آن نشریه در شمار نشریه های چپاولگر است. از دیدگاه بنده، راه های سنجش اعتبار یک نشریه را می توان به شکل زیر دسته بندی کرد:

1. توجه به نمایه ها: نمایه شدن در یک یا چند نمایة فراگیر (همانند وب آو ساینس، اسکوپوس، و غیره) یا نمایة تخصصی (همانند لیزا، سایکینفو، مث سای، و غیره)؛

2. توجه به سنجه های کمی: به لطف گوگل اسکالر و دیگر پایگاه هایی که استنادها به آثار را می شمارند، اکنون بسیاری از نشریه را می توان از طریق سنجه های کمی ارزیابی کرد. برای نمونه، ممکن است یک نشریه در نمایه های استنادی نباشد (به ویژه بسیاری از آنها که زبانشان انگلیسی نیست)، ولی در گوگل اسکالر و پایگاه های همانند آن هستند و می توان عملکرد آنها را سنجید. برای نمونه، توجه به شاخص هایی همانند شمار استنادها، اچ ایندکس، میانگین استنادها، ضریب تأثیر (محاسبة دستی)، امتیاز استنادی (محاسبة دستی)، و غیره می تواند راهگشا باشد؛

3. توجه به اطلاعات کتابشناختی نشریه: نشریه های معتبر اغلب ناشران معتبر دارند، برای سالیان زیادی به شکل پیوسته منتشر شده اند، سردبیران معروف و نام آور دارند، نشانی های نشر و چاپ و تماسشان معتبر است، شمار مقالة هایی که در هر شماره چاپ میکنند، و پژوهشگران وابسته به مؤسسه های معتبر آنجا مقاله منتشر می کنند. پس توجه به این اطلاعات کتابشناختی نیز اهمیت دارد. برای نمونه، نشریه ای که دانشگاه قطر یا انتشارات الزویر منتشر میکند، احتمالاً معتبر است. یا اگر نشریه ای هر ماه منتشر میشود و در هر شماره 100 مقاله چاپ میکند، احتمالاً چپاولگر است؛

4. ارزیابی کیفی: میتوان نشریه های یک حوزة موضوعی خاص را به یک یا چند متخصص آن حوزه داد دربارة اعتبار آن مشورت دهند. متخصصان حوزه های موضوعی، به ویژه آنان که انتشارات قابل توجهی دارند، اغلب نشریه های حوزه خود را می شناسند و از اعتبار آنها آگاهی دارند، پس میتوان از آنان مشورت خواست تا اعتبار یک نشریه را ارزیابی کنند؛

5. توجه به فهرست نشریه های نامعتبر: در کشورهای گوناگون و در عرصة بین المللی، فهرست هایی هستند که در آنها نشریه های نامعتبر شناسایی و معرفی میشوند. برای نمونه، لیست «بل» (beallslist.net) یکی از بنام ترین آنهاست؛ اگر عبارت «predatory journal list» را گوگل کنید، سیاهه های بیشتری خواهید یافت. نام نشریة اهدایی را میتوان در این لیست ها کاوش کرد و دید که آیا هستند یا نه، که اگر باشند یعنی معتبر نیستند.

6. توجه به مقررات نشریه: نشریه های معتبر اغلب پایبند به اصول اخلاقی هستند و سیر تا پیاز انتشار یک اثر و دستورالعمل های گوناگون را در وبسایت خود توضیح می دهند. نشریه های قدیمی هم که وبسایت ندارند، در شماره های چاپی خود چنین محتوایی پوشش میدهند. هرچه جزئیات انتشار یک اثر در نشریه در وبسایت نشریه بیشتر باشد، آن نشریه قابلیت اعتماد بیشتری دارد. پس میتوان این جزئیات را هم دید و تصمیم گرفت.