کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

چه زمانی وفاداری، دیگر فضیلت نیست؟
آگاهی‌بخشی فلسفه اخلاق

وفاداری از آن دسته فضیلت‌هایی است که تقریبا همه آن را ستایش می‌کنند؛ اما آیا هر نوع وفاداری، فضیلت است؟
این پرسش را تقریبا هیچ فیلسوفی به اندازه جوزایا رویس (۱۸۵۵–۱۹۱۶؛ فیلسوف اخلاق و از بنیان‌گذاران ایدئالیسم آمریکایی) به‌طور نظام‌مند بررسی نکرده است.
بسیاری از پژوهشگران فلسفه او را مهم‌ترین نظریه‌پرداز "اخلاقِ وفاداری" می‌دانند، زیرا تنها فیلسوفی است که یک نظریه اخلاقی کامل را بر محور وفاداری بنا کرده است.

در کتاب فلسفه وفاداری (The Philosophy of Loyalty)، رویس استدلال می‌کند که وفاداری به خودی خود فضیلت نیست؛ بلکه تنها زمانی ارزش اخلاقی دارد که به "آرمانی شایسته" (worthy cause) تعلق داشته باشد. معیار نهایی او نیز اصلی است که آن را "وفاداری به وفاداری" (Loyalty to Loyalty) می‌نامد؛ یعنی وفاداری من باید به گونه‌ای باشد که امکان وفاداریِ اخلاقی دیگر انسان‌ها را نیز حفظ و تقویت کند، نه اینکه آن را از میان ببرد.

از نگاه رویس، وفاداری در چه شرایطی دیگر فضیلت نیست؟
۱. وقتی به آرمانی ناشایست وفادار باشیم.
اگر موضوع وفاداری بر ظلم، نفرت، فریب یا فساد استوار باشد، خودِ وفاداری نیز ارزش اخلاقی ندارد. از نظر رویس، فضیلت از کیفیت آرمان سرچشمه می‌گیرد، نه از شدت تعهد.

۲. وقتی وفاداریِ ما، وفاداری دیگران را نابود کند.
این مهم‌ترین معیار جوزایا رویس است. از نظر او، وفاداری زمانی فضیلت است که به دیگران نیز اجازه دهد آزادانه به آرمان‌های شایسته خود وفادار بمانند. اگر وفاداریِ ما به سرکوب، حذف یا آسیب رساندن به دیگران بینجامد، دیگر یک فضیلت نیست؛ بلکه به ابزاری برای سلطه و بی‌عدالتی تبدیل شده است.

۳. وقتی به اطاعت کورکورانه تبدیل شود.
وفاداری نباید جای وجدان و داوری اخلاقی را بگیرد. اگر انسان فقط به دلیل وابستگی به یک رهبر، حزب، قوم یا سازمان، از اندیشیدن و نقد دست بکشد، وفاداری به تعصب تبدیل شده است.

۴. وقتی حقیقت را قربانی کند.
اگر حفظ وفاداری مستلزم دروغ گفتن، پنهان کردن فساد یا توجیه خطا باشد، آن آرمان اساسا شایسته وفاداری نیست.

۵. وقتی مانع اصلاح و نقد شود.
وفاداری اصیل، خطا را انکار نمی‌کند؛ بلکه برای اصلاح آن می‌کوشد. دفاع بی‌قیدوشرط از افراد یا نهادها، از نظر رویس نشانه بلوغ اخلاقی نیست.

۶. وقتی خیر عمومی را فدای منافع یک گروه کند.
وفاداری نباید فقط در خدمت منافع قبیله، حزب یا گروه خودی باشد. آرمانی که تنها با آسیب رساندن به دیگران دوام می‌آورد، از نظر رویس فاقد مشروعیت اخلاقی است.

بنابراین یک آرمان، تنها زمانی شایسته وفاداری است که وفاداریِ ما را به گسترش وفاداری، آزادی و مسئولیت اخلاقی در دیگر انسان‌ها نیز یاری رساند؛ نه اینکه آن را نابود کند. در واقع پرسش اصلی این نیست که آیا وفادار هستیم یا نه؟ بلکه این است که وفاداری ما، در خدمت حقیقت، عدالت و کرامت انسان‌هاست، یا در خدمت تعصب، اطاعت و حذف دیگران؟
|منبع
Josiah Royce (1908) The Philosophy of Loyalty (1908)