کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

گزارش تازه‌ای در مجله Nature نشان می‌دهد که با وجود پیشرفت‌های قابل توجه زنان در عرصه پژوهش، همچنان احتمال حضور مردان در جایگاه‌های نخست و پایانی نویسندگان مقالات علمیِ منتشرشده در نشریات معتبر بیشتر از زنان است. این دو جایگاه معمولاً به‌عنوان مهم‌ترین موقعیت‌های نویسندگی شناخته می‌شوند و نقش برجسته‌ای در ارزیابی عملکرد علمی پژوهشگران دارند.
این گزارش با استناد به یک مطالعه گسترده، الگوهای نویسندگی در نشریات برجسته علمی را بررسی کرده و نشان می‌دهد که نابرابری جنسیتی در سطوح بالای تولید دانش همچنان پابرجاست.
بر اساس یافته‌ها، مردان بیش از زنان در جایگاه نویسنده اول یا نویسنده مسئول (آخرین نویسنده) قرار می‌گیرند؛ موقعیت‌هایی که معمولاً با رهبری علمی پروژه‌ها، دریافت اعتبار پژوهشی و فرصت‌های ارتقای حرفه‌ای ارتباط دارند.
پژوهشگران معتقدند این الگو تنها بازتاب تعداد پژوهشگران زن و مرد نیست، بلکه می‌تواند نشان‌دهنده تفاوت در دسترسی به فرصت‌های رهبری علمی، منابع پژوهشی و شبکه‌های همکاری باشد.
این مطالعه همچنین بر اهمیت نقش نویسندگی در شکل‌گیری مسیر شغلی دانشگاهی تأکید می‌کند؛ زیرا ارزیابی‌های استخدامی، ارتقای مرتبه علمی و دریافت بودجه‌های پژوهشی اغلب بر اساس همین شاخص‌ها انجام می‌شود.
نتایج گزارش نشان می‌دهد که اگرچه حضور زنان در بسیاری از حوزه‌های علمی افزایش یافته، اما دستیابی به موقعیت‌های تأثیرگذار در نظام انتشار علمی همچنان با موانع ساختاری همراه است.
تحلیل‌گران این وضعیت را بخشی از چالش گسترده‌تر برابری جنسیتی در نظام علم می‌دانند؛ چالشی که از مراحل آموزش و جذب پژوهشگر آغاز شده و تا سطوح مدیریتی و رهبری علمی ادامه می‌یابد.
گزارش همچنین یادآور می‌شود که تنوع جنسیتی در تیم‌های پژوهشی می‌تواند به افزایش خلاقیت، کیفیت تصمیم‌گیری و گسترش دیدگاه‌های علمی منجر شود.
از منظر سیاست‌گذاری، این یافته‌ها ضرورت بازنگری در سازوکارهای ارزیابی پژوهش، فرصت‌های mentoring و حمایت از پژوهشگران زن را برجسته می‌کند.
کارشناسان بر این باورند که رفع شکاف جنسیتی در نویسندگی علمی صرفاً مسئله عدالت نیست، بلکه می‌تواند به ارتقای کیفیت و اثربخشی نظام پژوهش جهانی نیز کمک کند.
این گزارش در شرایطی منتشر شده که بسیاری از دانشگاه‌ها و ناشران علمی در سال‌های اخیر برنامه‌هایی برای افزایش تنوع و برابری در محیط‌های پژوهشی اجرا کرده‌اند.
در مجموع، مقاله نتیجه می‌گیرد که با وجود پیشرفت‌های حاصل‌شده، دستیابی به برابری واقعی در رهبری علمی و نویسندگی مقالات هنوز نیازمند اقدامات ساختاری، سیاست‌های حمایتی و پایش مستمر شاخص‌های جنسیتی در نظام علم است.

Nature. (2026, June). First and last authors more likely to be men in leading science journals. Nature. https://doi.org/10.1038/d41586-026-01495-8.