کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

انتشار مقاله و کتاب ستون فقرات دانش علمی

علیرضا نوروزی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

یک پژوهش، هرچقدر که دقیق، و روش‌شناسی آن محکم و نوآورانه باشد، بدون انتشار یافته‌های آن، ابتر، ناتمام و نافرجام می‌ماند. اگرچه فرایند پرسشگری، آزمون فرضیه، گردآوری داده‌ها، ‌تحلیل و تفسیر یافته‌ها، هستۀ اصلی فعالیت‌های علمی و دانشگاهی را تشکیل می‌دهند؛ اما این تلاش‌ها تنها زمانی هدف شناختی و اجتماعی خود را به دست می‌آورند که به صورت نظام‌مند مستندسازی، تحت بررسی و داوری همتایان و همترازخوانی قرار گیرند و به جامعۀ علمی گسترده‌تر و در صورت لزوم، به عموم مردم انتشار و ترویج یابند.

انتشار مقاله و کتاب به عنوان سازوکار اصلی عمل می‌کند که از طریق آن یافته‌های فردی در قالب بدنۀ جمعی دانش ادغام می‌شوند و مشاهدات فردی به بینش قابل تکرار و تعمیم در جامعه تبدیل می‌شوند.

پژوهش‌هایی که تنها در قالب پایان‌نامه‌های منتشر نشده، گزارش‌های داخل سازمانی، طرح‌های پژوهشی منتشر نشده یا پرونده‌های شخصی باقی می‌مانند، نمی‌توانند تحت داوری و نقد علمی قرار گیرند و نیز نمی‌توانند توسط پژوهشگران دیگر تکرار، فراتحلیل یا فراترکیب نظری شوند. در نتیجه، چنین کارهایی نمی‌توانند به طور معناداری به پیشرفت علم کمک کنند؛ خطر تکرار بی‌فایدۀ تلاش‌های علمی را افزایش می‌دهند؛ و حتی ممکن است منجر به از دست رفتن «داده‌های پژوهشی» ارزشمند به دلیل تغییر نیروی کار سازمانی یا امحاء آرشیوی شوند. علاوه بر این، در دورانی که علم باز، «تکرارپذیری» و «صداقت پژوهشی» به عنوان اصول اساسی علم مطرح هستند؛ عدم انتشار، «مسئولیت‌پذیری» و «شفافیت» (دو ستون اصلی دانش قابل‌اعتماد) را زیر سؤال می‌برد. انتشار نتایج علمی در قالب مقالۀ پژوهشی در مجلات علمی معتبر، نه تنها اعتبار یافته‌ها را تأیید می‌کند، بلکه همکاری علمی‌پژوهشی، جذب استناد و پیشرفت تجمعی حوزه‌های مختلف را نیز تسهیل می‌نماید.

انتشار مقاله و کتاب تنها یک فرمالیسم علمی، یک مرحلۀ اداری نهایی، یا معیاری برای ارزیابی عملکرد پژوهشی پژوهشگر نیست؛ بلکه سازوکاری ضروری است که از طریق آن دانش از یک بینش شخصی به یک دستاورد عمومی تبدیل می‌شود. بدون آن، حتی دقیق‌ترین و قوی‌ترین پژوهش‌ها ابتر، بی‌نتیجه و بی‌اثر باقی می‌مانند. بنابراین، در ساختار علم، انتشار مقاله و کتاب نه یک نقطۀ پایانی، بلکه زیرساخت اساسی است که تمامی نظام تولید دانش را پویا و پایدار نگه می‌دارد.