کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

شاخص جهانی نوآوری (GII) چیست و چرا اهمیت دارد؟

شاخص جهانی نوآوری یا Global Innovation Index (GII) یکی از شاخص‌های بین‌المللی برای ارزیابی توانایی و عملکرد کشورها در زمینه نوآوری است که توسط سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO)، از نهادهای تخصصی سازمان ملل متحد، منتشر می‌شود.

این شاخص صرفاً میزان تولید علم یا تعداد مقالات علمی یک کشور را اندازه‌گیری نمی‌کند؛ بلکه بررسی می‌کند که یک کشور تا چه اندازه می‌تواند از ظرفیت‌های علمی، انسانی، اقتصادی و فناورانه خود برای خلق ایده‌های جدید، توسعه فناوری و تولید محصولات و خدمات نوآورانه استفاده کند.

شاخص GII چه عواملی را ارزیابی می‌کند؟

این شاخص از هفت رکن اصلی تشکیل شده است:

۱. نهادها (Institutions): کیفیت محیط قانونی، سیاست‌گذاری و فضای نهادی کشور.

۲. سرمایه انسانی و پژوهش (Human Capital and Research): وضعیت آموزش، دانشگاه‌ها، پژوهش و توسعه علمی.

۳. زیرساخت‌ها (Infrastructure): زیرساخت‌های ارتباطی، فناوری اطلاعات، انرژی و زیرساخت‌های عمومی موردنیاز برای نوآوری.

۴. پیچیدگی بازار (Market Sophistication): دسترسی به منابع مالی، سرمایه‌گذاری و شرایط تأمین مالی فعالیت‌های نوآورانه.

۵. پیچیدگی کسب‌وکار (Business Sophistication): توانمندی بنگاه‌ها در جذب دانش، همکاری‌های فناورانه و توسعه فعالیت‌های نوآورانه.

۶. دستاوردهای دانش و فناوری (Knowledge and Technology Outputs): نتایج فعالیت‌های علمی و فناورانه، از جمله ثبت اختراعات و ایجاد دانش و فناوری.

۷. دستاوردهای خلاقانه (Creative Outputs): نتایج خلاقیت در قالب محصولات، خدمات، دارایی‌های نامشهود و محتوای خلاقانه.

این هفت رکن در دو گروه کلی قرار می‌گیرند: ورودی‌های نوآوری، یعنی امکانات و شرایط لازم برای نوآوری، و خروجی‌های نوآوری، یعنی نتایج حاصل از این امکانات و فعالیت‌ها. در محاسبه امتیاز نهایی، هر دو گروه وزن یکسان دارند.

چرا GII برای سیاست‌گذاری علمی و صنعتی اهمیت دارد؟

اهمیت این شاخص در آن است که میان ظرفیت علمی و توانایی تبدیل علم به ثروت و فناوری تمایز قائل می‌شود. ممکن است کشوری از دانشگاه‌های قدرتمند و پژوهشگران توانمند برخوردار باشد، اما به دلیل ضعف ارتباط دانشگاه و صنعت، کمبود سرمایه‌گذاری یا دشواری تجاری‌سازی، نتواند دستاوردهای علمی خود را به محصولات رقابت‌پذیر تبدیل کند.

بنابراین، ارتقای جایگاه یک کشور در GII تنها با افزایش تعداد مقالات یا بودجه پژوهشی محقق نمی‌شود؛ بلکه به تقویت کل زنجیره نوآوری، از آموزش و پژوهش تا توسعه فناوری، تولید صنعتی و ورود محصولات به بازار نیاز دارد.

جمع‌بندی

شاخص جهانی نوآوری را می‌توان معیاری برای سنجش کارآمدی نظام نوآوری کشورها دانست؛ نظامی که باید بتواند دانش را به فناوری، فناوری را به محصول و محصول را به ارزش اقتصادی و اجتماعی تبدیل کند.

برای کشورهایی که به دنبال توسعه اقتصاد دانش‌بنیان هستند، توجه به این شاخص می‌تواند به شناسایی نقاط قوت و ضعف، اصلاح سیاست‌های پژوهشی و صنعتی و هدفمندکردن سرمایه‌گذاری در علم و فناوری کمک کند.

منبع: سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO)، گزارش شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶.


جایگاه ایران در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶ (GII)

بر اساس گزارش سال ۲۰۲۶ سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO)، ایران در میان ۱۳۹ اقتصاد بررسی‌شده، در رتبه ۸۱ جهان قرار گرفته است.

نکته قابل‌توجه درباره عملکرد ایران، تفاوت میان رتبه ورودی‌ها و خروجی‌های نوآوری است:

رتبه ورودی‌های نوآوری: ۱۰۴

رتبه خروجی‌های نوآوری: ۵۸

رتبه دستاوردهای دانش و فناوری: ۵۴

رتبه دستاوردهای خلاقانه: ۶۴

این ارقام نشان می‌دهند که ایران در تولید برخی دستاوردهای علمی و فناورانه، عملکردی بهتر از جایگاه کلی خود دارد؛ اما در زمینه فراهم‌کردن زیرساخت‌ها، شرایط نهادی و سایر عوامل پشتیبان نوآوری با چالش‌هایی روبه‌رو است.

پیام اصلی برای سیاست‌گذاری علمی و صنعتی کشور این است که برخورداری از سرمایه انسانی متخصص و ظرفیت پژوهشی، به‌تنهایی برای دستیابی به جایگاه بالاتر کافی نیست. تقویت زیرساخت‌ها، بهبود محیط کسب‌وکار، افزایش سرمایه‌گذاری در تحقیق‌وتوسعه و تسهیل تجاری‌سازی دستاوردهای علمی می‌تواند به ارتقای جایگاه ایران کمک کند.

بنابراین، مسئله اساسی تنها تولید دانش نیست؛ بلکه ایجاد سازوکارهایی است که دانش تولیدشده را به فناوری‌های پیشرفته، محصولات رقابت‌پذیر و ارزش اقتصادی تبدیل کنند.

منبع: گزارش شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶، سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO).

شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶؛ فاصله کشورها در مسیر تولید علم و فناوری
شاخص جهانی نوآوری (Global Innovation Index) یکی از معیارهای مهم برای ارزیابی ظرفیت و عملکرد نوآورانه کشورهاست. این شاخص، کشورها را صرفاً بر اساس میزان تولید علم رتبه‌بندی نمی‌کند، بلکه عواملی مانند کیفیت نهادها، سرمایه انسانی و پژوهش، زیرساخت‌ها، توسعه بازار، پویایی کسب‌وکار و دستاوردهای علمی، فناورانه و خلاقانه را نیز در نظر می‌گیرد.
بر اساس این اینفوگرافیک، سوئیس با امتیاز ۶۶٫۷ در جایگاه نخست منطقه‌ای اروپا قرار دارد و ایالات متحده با امتیاز ۶۲٫۳ و کره جنوبی با امتیاز ۶۱٫۴ از دیگر اقتصادهای نوآور برجسته معرفی شده‌اند. چین نیز با امتیاز ۵۷ در رتبه دهم جهانی قرار گرفته و تنها اقتصاد با درآمد متوسط در میان ۳۰ اقتصاد برتر نوآوری جهان معرفی شده است؛ موضوعی که اهمیت سرمایه‌گذاری هدفمند در علم، فناوری و صنعتی‌سازی دانش را نشان می‌دهد.
پیام مهم این رتبه‌بندی چیست؟
نوآوری صرفاً با افزایش تعداد مقالات علمی یا گسترش دانشگاه‌ها محقق نمی‌شود. یک کشور زمانی می‌تواند از ظرفیت علمی خود مزیت اقتصادی و فناورانه ایجاد کند که میان دانشگاه، صنعت، شرکت‌های دانش‌بنیان، نظام تأمین مالی و سیاست‌گذاری علمی ارتباطی مؤثر برقرار باشد.
به بیان دیگر، تولید دانش یک مرحله از مسیر پیشرفت است؛ تبدیل دانش به فناوری، توسعه محصولات رقابت‌پذیر، تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی و ایجاد ارزش افزوده، مراحل تعیین‌کننده بعدی هستند.
برای ایران نیز پیام روشن است: ارتقای جایگاه نوآوری مستلزم توجه هم‌زمان به کیفیت آموزش و پژوهش، حمایت از تحقیق‌وتوسعه، تقویت زیرساخت‌های فناورانه، تسهیل فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان، ارتباط واقعی دانشگاه و صنعت و فراهم‌کردن بستر مناسب برای تبدیل ایده‌های علمی به محصولات و خدمات قابل رقابت در بازارهای جهانی است.
جمع‌بندی: قدرت علمی زمانی به قدرت فناورانه و اقتصادی تبدیل می‌شود که نظام نوآوری یک کشور بتواند دانش را به محصول، محصول را به بازار و بازار را به توسعه پایدار پیوند دهد.