کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

شاید این نخستین رشتۀ دانشگاهی باشد که هوش مصنوعی جایش را می‌گیرد

نوشتهٔ؛ مریم والدفوگل،
۱۹ اوت ۲۰۲۶،.

کشمکش بر سر آیندۀ ریاضیاتِ انسانی در شرایطی رخ می‌دهد که نگرانی‌ها دربارهٔ توانایی هوش مصنوعی برای جایگزین‌کردن کارکنان و برهم‌زدن چشم‌انداز شغلی میلیون‌ها نفر، بیش از پیش بالا گرفته است. برخی ریاضی‌دانان بر این باورند که وضعیت فعلی آن‌ها، پیش‌نمایشی از سرنوشتی است که به‌زودی دامن‌گیر سایر رشته‌ها و مشاغل خواهد شد.

در ماه مه، اوپن‌ای‌آی از دستاوردی پرده برداشت که از نگاه بسیاری از ریاضی‌دانان، نخستین گشایشِ بزرگ و تحول‌آفرین توسط هوش مصنوعی بود: یکی از مدل‌های منتشرنشدۀ این شرکت، مثالی نقض برای «حدس فاصلۀ واحد» ارائه داد؛ مسئله‌ای دیرینه دربارۀ آرایش‌های ممکنِ نقاط روی یک صفحۀ نامتناهی از کاغذ.

درو ساترلند، ریاضیدان مؤسسۀ فناوری ماساچوست و از حاضران در نشست اخیر اوپن‌ای‌آی می‌گوید «گمان می‌کنم دلیل اینکه برخی شرکت‌های توسعه‌دهندۀ هوش مصنوعی ریاضیات را کانون توجه قرار داده‌اند این است که ریاضیات بهترین نماد و محک برای هر فعالیتی است که به نبوغ و هوش بالا نیاز دارد… شاید ما همان قناری‌های معدن زغال‌سنگ هستیم و زودتر از همه زنگ خطر را به صدا درآورده‌ایم، چراکه هوش مصنوعی نخست به سراغ ریاضیدانان آمده است».

از آن زمان تاکنون، اوپن‌ای‌آی و آنتروپیک مجموعه‌ای از نتایج ریاضیِ رقابتی را منتشر کرده‌اند. سال‌هاست که بسیاری از مسائل بی‌پاسخ ریاضی دست‌نخورده باقی مانده‌اند؛ مسئله‌ای که به مدل‌های بزرگ زبانی امکان داده تا استدلال‌های تازه‌ای را برای این پرسش‌های کهنه بیازمایند. ملانی مچت وود، ریاضیدان دانشگاه هاروارد، در این‌باره می‌گوید: «این شیوه، رویکردی بدیع در تولید دانش ریاضی است؛ شیوه‌ای که هنوز هیچ چارچوب و قاعدۀ مشخصی برای سازوکار آن نداریم».

در ماه ژوئن، گسترش نگرانی‌ها پیرامون نتایج ریاضیِ تولیدشده توسط هوش مصنوعی (و سردرگمیِ ناشی از آن دربارهٔ مرزهای اثبات‌شده و اثبات‌نشده در این علم) به انتشار «بیانیهٔ لیدن» انجامید، نامه‌ای سرگشاده که بیش از ۳ هزار ریاضیدان آن را امضا کردند. در این بیانیه از پژوهشگران خواسته شده است تا در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مسئولیت‌پذیر باشند و به‌ویژه نسبت به صحت‌سنجی و ارجاع‌دهی دقیق نتایجِ خود اهتمام ورزند.

برخی از ریاضیدانان می‌گویند شتاب برای یافتن راه‌حل‌ها از طریق ماشین می‌تواند فهم و درک انسانی را به خطر بیندازد. برینا کرا، استاد ریاضیات دانشگاه نورث‌وستِرن، در این‌باره می‌گوید «جوهرِ ریاضیات درک نتایج است، نه صرفاً اثبات آن‌ها. اثباتی که درک نشود، هرگز به بخشی از بدنۀ ادبیاتِ علمی تبدیل نخواهد شد».

سباستین بوبک، ریاضیدانِ شاغل در اوپن‌ای‌آی، ضمن ابراز خوش‌بینی دربارۀ این موضوع، معتقد است که انسان‌ها می‌توانند با کمک هوش مصنوعی، روش‌های قدرتمندتری برای پیش‌برد مرزهای ریاضیات ابداع کنند. چنین تحولی می‌تواند این رشته را به فیزیک شبیه‌تر کند، جایی که مسائل پیچیده با بسیج منابع عظیم محاسباتی حل می‌شوند و مدل‌های هوش مصنوعی نقشی مشابهِ «شتاب‌دهنده‌های ذرات» ایفا می‌کنند.

از نظر سباستین بوبک، دانشمندِ پژوهشی و ریاضیدان در اوپن‌ای‌‌آی، اولویت اول ما باید همواره مردم، انسان‌ها و خودِ ریاضیدانان باشند، زیرا ریاضیات تنها زمانی جذاب است که به ابزاری برای یادگیری ریاضیدانان تبدیل شود.

برگرفته از «This may be the first academic profession to see its work taken over by AI» نوشتهٔ مریم والدفوگل، ۱۹ اوت ۲۰۲۶،