امروز در چند گروه فعال در زمینه کتابداری یک پرسشنامه را برای یک پژوهش قرار داده بودند و خواسته بودند که افرادی که می بینند آن را پاسخ دهند.

عنوان پرسشنامه شومگردی بود که قرار است در دو مرحله اجرا شود. جالب است که این هفته دوبار من این واژه را دیدم. یک بار در نوشته ای که از آقای شفیع بهرامیان کارشناس حوزه رسانه که در صفحات مختلف مجازی منتشر کرده بود و یکی هم در این پرسشنامه.

شفیع بهرامیان،کارشناس حوزه رسانه می نویسد:«شوم‌گردی» یا doomscrolling به پدیده‌ای اشاره دارد که در آن کاربر، بی‌وقفه و وسواس‌گونه به مرور اخبار و محتواهای منفی، ناامیدکننده و اضطراب‌زا در شبکه‌های اجتماعی می‌پردازد. این رفتار در ظاهر نوعی «آگاهی‌جویی» است، اما در عمل، ذهن را در چرخه‌ای از ترس، خشم و افسردگی و خودآزاری دیجیتال گرفتار می‌کند.

شوم‌گردی به نوعی واکنش ناخودآگاه جمعی تبدیل شده است. کاربران در جست‌وجوی درک و کنترل بر دنیای پرآشوب اطراف خود، ساعت‌ها در شبکه‌هایی چون ایکس، تلگرام یا اینستاگرام می‌چرخند و هر پست جدید، به جای آرامش، اضطرابی تازه به آنان تزریق می‌کند. این چرخه باعث افزایش حس بی‌قدرتی، خشم فروخورده و فرسودگی ذهنی می‌شود.

شوم‌گردی با افزایش ترشح هورمون‌های استرس (نظیر کورتیزول) همراه است و در بلندمدت، کیفیت خواب، تمرکز و روابط اجتماعی را کاهش می‌دهد. در برخی جوامع که منابع امید جمعی و احساس کنترل اجتماعی ضعیف‌تر است، این پدیده می‌تواند حس ناامیدی و بی‌تفاوتی عمومی را تشدید کند و حتی بر رفتار سیاسی و اجتماعی مردم اثر بگذارد؛ از انفعال مدنی گرفته تا پرخاشگری در فضای مجازی، علاوه براین، تشدید اختلالات اضطرابی و افسردگی، تحلیل انرژی روانی و کاهش توان کنشگری موثر، ایجاد توهم آگاهی همراه با بی‌عملی، تخریب روابط بین فردی و انزوا و القای احساس قربانی‌بودن و ناتوانی تنها برخی از عوارض روحی و روانی این وضعیت است!

اما چگونه می‌توان از این چرخه‌ی معیوب رها شد؟ نخست، آگاهی از ماهیت اعتیادآور شبکه‌ها گام اصلی است؛ الگوریتم‌ها دقیقاً برای حفظ کاربر در وضعیت اضطراب و کنجکاوی طراحی شده‌اند. دوم، باید زمان استفاده از شبکه‌ها را محدود و بازه‌های «سم‌زدایی دیجیتال یا گاهی بدون اینترنت بودن» روزانه تعیین کرد. سوم، تنظیم رژیم رسانه‌ای متعادل اهمیت دارد: دنبال‌کردن منابع خبری معتبر و هوشمند، جایگزین‌کردن محتوای فرهنگی و آموزشی به‌جای خبرهای منفی و پرهیز از بحث‌های فرساینده مجازی. چهارم، بازگشت به زندگی واقعی؛ گفت‌وگو با دوستان، پیاده‌روی، مطالعه و تجربه‌ی لحظات واقعی می‌تواند ذهن را از چرخه اضطراب خارج کند.

در پرسشنامه هم به این شیوه شومگردی را معرفی کرده بودند:

دوست عزیز، پرسشنامه زیر به منظور تعیین میزان شومگردی در افراد کتابخوان و اهل مطالعه تهیه شده است. شومگردی گشت و گذار افراطی؛ مداوم و عادت گونه در شبکه های اجتماعی و محیط اینترنت برای پیگری و اطلاع از اخبار بد و اطلاعت منفی درباره وقایع و بحران های زندگی و جهان است.

به هر حال شوم گردی می توان به این هم تعبیر کرد که افرادی در لابلای متون و مجله ها و کانال ها دنبال اتفاقات و حوادث و رویدادهای مختلف جهان هستند که باز گویی و منتشر کردن مداوم آنها اثراتی را بر روح و روان و بالابردن آمارهای ناآرامی های روحی و روانی سوق می دهد و نهایتا این حد از استرس سلامت جسمانی و روانی فردی را تحت تاثیر قرار می دهد. آثار اجتماعی این پدیده هم خود بخود نمایان می شود که بار منفی دارد.

تجربه من به عنوان یک کتابدار الگوهای غلط مطالعه، طوطی وار خواندن و آگاهی داشتن از علل آسیب ها، داشتن سطح کم سواد و ترویج الگوهای اضطراب در در رسانه های سمعی و بصری، ایجاد عادت توسط خود فرد در مرور کردن و دنبال کردن اخبار و حوادث منفی است.

راه حل این پدیده ایجاد یک برنامه منضبط برای کنترل خویشتن، پیداکردن اخبار و کانال هایی با موضوع های آموزشی و هنری و ادبی و راهنمایی نفس در جهت تربیت خویشتن در مسیر مثبت اندیشی و خواندن مطالب مفید است.

بهتر رسانه های اجتماعی این پدیده را در راستای سلامت روانی و اجتماعی در قالب مصاحبه ها، پیشنهاد کردن الگوهای رفتاری و عملی به جای دنبال کردن چنین پدیده هایی بیشتر ترویج کنند.