کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

پیامدهای منابع و مآخذ نامرتبط در ارزیابی پژوهشی و سلب اعتبار مقالات

در پایگاه استنادی اسکوپوس بیش از ۱۵۰۰ مقاله وجود دارد که به دلیل درج منابع و مآخذ نامرتبط سلب اعتبار شده‌اند یا به عبارتی، بازپس‌گیری (Retraction) شده‌اند. بازپس‌گیری یک مقاله فرایندی رسمی در نشر علمی است که در آن ناشر، نویسنده، یا سردبیر یک مجله، مقاله‌ای را پس از انتشار به دلایلی از جمله خطاهای علمی، مشکلات اخلاقی، یا مواردی چون سرقت علمی یا مآخذ نامرتبط از چرخۀ نشر خارج می‌کند. گاهی دلیل بازپس‌گیری یک مقاله، استفاده از منابعی است که ارتباط علمی و موضوعی با محتوای مقاله نداشته‌اند.

مآخذ نامرتبط می‌تواند اعتبار علمی مقاله را خدشه‌دار کند؛ زیرا خوانندگان را در مسیرهای پژوهشی نادرست هدایت می‌کند و همچنین شاخص‌های استنادی مجلات یا پژوهشگران دیگر را به شکل غیرواقعی تحت تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل، تیم «یکپارچگی پژوهش و اخلاق نشر» (Research Integrity and Publication Ethics) الزویر مالک اسکوپوس گاهی پس از شناسایی این مسئله، تصمیم به بازپس‌گیری مقالات و سلب اعتبار آنها می‌گیرند. چنین اقداماتی بخشی از سازوکارهای علمی برای حفظ شفافیت، اعتماد و اعتبار در نظام نشر بین‌المللی است.

منابع و مآخذ نامرتبط مآخذ نامرتبط (Irrelevant References) نه تنها کیفیت و اعتبار یک مقاله را زیر سؤال می‌برد، بلکه پیامدهای گسترده‌تری بر نظام ارزیابی پژوهش نیز دارد: ۱

. تحریف شاخص‌های استنادی پژوهشگران و مجلات استناد به منابعی که ارتباط علمی با موضوع تحقیق ندارند، می‌تواند به شکل مصنوعی تعداد استنادات (Citations) را افزایش دهد. این امر به ویژه در شاخص‌هایی مانند h-index نویسندگان یا ضریب تأثیرگذاری مجلات (Impact Factor) مجلات تأثیر می‌گذارد و تصویری نادرست از تأثیرگذاری پژوهشی ارائه می‌دهد.

۲. تضعیف اعتبار رتبه‌بندی مجلات و پایگاه‌های استنادی پایگاه‌هایی نظیر Web of Science و Scopus برای ارزیابی کیفیت مجلات از داده‌های استنادی استفاده می‌کنند. وجود مآخذ و استنادات نامرتبط باعث می‌شود که رتبه‌بندی‌ها و شاخص‌ها غیرواقعی شده و دقت این نظام‌های ارزیابی زیر سؤال برود.

۳. ایجاد سوگیری در مرور ادبیات پژوهش وقتی پژوهشگری به منابع و مآخذ نامرتبط استناد می‌کند، مسیر پژوهشی بعدی پژوهشگران دیگر نیز ممکن است دچار انحراف شود. این موضوع می‌تواند موجب شکل‌گیری بدفهمی‌های علمی و اتلاف منابع پژوهشی گردد.

۴. خطرات اخلاقی و علمی در برخی موارد، مآخذ و استنادهای نامرتبط ناشی از رفتارهای غیراخلاقی مانند تبانی میان نویسندگان، داوران و سردبیران برای افزایش شاخص‌های استنادی مجلات یا به اصطلاح دستکاری استنادی (Citation Manipulation) است. این پدیده به شدت از سوی ناشران بین‌المللی مانند الزویر، اسپرینگر، امرالد، و وایلی پیگیری می‌شود و می‌تواند منجر به بازپس‌گیری مقاله یا حتی تعلیق مجله از پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر شود.

در نتیجه، پیامدهایی چون بازپس‌گیری مقالات، تذکر یا حتی تعلیق مجلات از نمایه‌سازی در پایگاه اسکوپوس را می‌توان از تبعات مستقیم چنین رویه‌هایی دانست. از این‌رو، مآخذ و استنادات نامرتبط نه تنها اعتبار نویسندگان و مقالات، بلکه اعتماد جامعۀ علمی به شاخص‌های کمّی علم‌سنجی و نظام ارزیابی علم را نیز به شدت تضعیف می‌کنند. به همین دلیل، ناشران معتبر جهانی و دانشگاه‌های معتبر داخلی سختگیری ویژه‌ای بر روی این موضوع دارند.

علیرضا نوروزی مشاور نمایه‌سازی مجلات علمی