کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

مدل‌های دسترسی آزاد
مقدمه

🔹در دهه‌های اخیر، مفهوم دسترسی آزاد (Open Access) به یکی از ستون‌های اساسی در تحول نظام نشر علمی جهانی تبدیل شده است. در حالی که هدف اولیه این جنبش، فراهم‌سازی دسترسی بدون مانع به نتایج پژوهشی بود، مسیرهای تحقق آن به شکل‌گیری مدل‌های گوناگون انجامیده که هر کدام پیامدها، فرصت‌ها و چالش‌های خاص خود را دارند. این مدل‌ها تنها در تفاوت هزینه‌ها و مجوزها خلاصه نمی‌شوند؛ بلکه هر کدام بازتاب‌دهنده فلسفه‌ای متفاوت از نسبت میان دانش، اقتصاد و حقوق هستند.

🔹در این جا، ضمن معرفی مدل‌های اصلی دسترسی آزاد، به نقد و بررسی ابعاد فنی، اخلاقی و کاربردی آن‌ها نیز می‌پردازیم.
مدل‌های دسترسی آزاد

دسترسی آزاد طلایی (Gold Open Access):
دانش در ازای هزینه

🔸در مدل طلایی، مقالات به‌صورت کامل و دائمی در وب‌سایت ناشر با دسترسی آزاد منتشر می‌شوند. این مدل عموماً با پرداخت هزینه‌ای تحت عنوان Article Processing Charge (APC) از سوی نویسنده یا حامی مالی پژوهش همراه است. ناشر در اینجا امکان دسترسی آزاد به مقاله را فراهم می‌کند، اما با دریافت هزینه، هزینه‌های مربوط به فرآیند داوری، تولید، و انتشار را جبران می‌کند.

🔘مثال: مجلات PLOS و Frontiers

🔘 مجوزهای رایج: CC BY ،CC BY-NC

🔘چالش‌ها:
▪️هزینه‌های بالای انتشار در مدل طلایی، می‌تواند فرصت‌های نابرابر برای پژوهشگران به‌ویژه در کشورهای با درآمد پایین و متوسط ایجاد کند و عملاً به مانعی در مسیر انتشار آزاد دانش تبدیل شود.
▪️بروز پدیده ژورنال‌های غارتگر (Predatory Journals) که با دریافت هزینه، اقدام به انتشار مقالات بی‌اعتبار و بدون داوری علمی می‌کنند.

مدل‌های دسترسی آزاد

دسترسی آزاد سبز (Green Open Access):
دانش در آرشیو، نه در ناشر

🔸در این مدل، نویسنده نسخه‌ای از مقاله خود را در یک مخزن (Repository) دانشگاهی یا موضوعی بارگذاری می‌کند و انتشار آن معمولاً تابع سیاست‌های مجله و مؤسسه مربوطه است. برخی ناشران دوره‌ای از تأخیر (Embargo) برای انتشار آزاد نسخه اعمال می‌کنند. برخلاف مدل طلایی، در این روش معمولاً نویسنده نیازی به پرداخت هزینه برای انتشار ندارد.

🔘مثال: Institutional Repositories (مخازن دانشگاهی)؛ بسیاری از دانشگاه‌ها مخازنی دارند که نسخه‌های پذیرفته‌شده نویسندگان خود را ذخیره و منتشر می‌کنند، مانند DSpace یا EPrints.

🔘 مجوزهای رایج: معمولاً بدون مجوز مشخص، یا بر اساس سیاست مخزن گاهی با CC BY-NC-ND یا مجوزهای محدود

🔘 چالش‌ها:
▪️پیچیدگی حقوقی مالکیت نسخه‌های مختلف (پیش‌چاپ، پس‌چاپ، نسخه نهایی ناشر)
▪️عدم دسترسی به نسخه نهایی ویراستاری‌شده توسط ناشر در بسیاری موارد

مدل‌های دسترسی آزاد

دسترسی آزاد برنزی (Bronze Open Access):
آزاد بدون مجوز، ناپایدار و مبهم

🔸در مدل برنزی، مقاله به‌صورت رایگان و بدون مجوز رسمی در وب‌سایت ناشر منتشر می‌شود، اما هیچ اجازه روشنی برای بازنشر، استفاده مجدد یا اقتباس داده نمی‌شود. این دسترسی معمولاً موقت است و ممکن است ناشر در هر زمان حق دسترسی آزاد را محدود یا حذف کند. بنابراین، این مدل از نظر حقوقی و پایداری وضعیت مبهم و غیرشفاف است و برای پژوهشگران و استفاده‌کنندگان محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند.

🔸ناشر در این مدل، صرفاً امکان مشاهده رایگان مقاله را فراهم می‌کند اما حقوق معنوی و کپی‌رایت را برای خود محفوظ نگه می‌دارد.

🔘مثال: مقالات freely available در وب‌سایت برخی ناشران بزرگ مانند Elsevier یا Wiley که بدون درج مجوز CC منتشر شده‌اند.

🔘مجوزهای رایج: ندارد (حق کپی‌رایت نزد ناشر باقی می‌ماند)

🔘چالش‌ها:
▪️نبود شفافیت حقوقی و امکان سردرگمی در استفاده از مقاله
▪️تغییر ناگهانی یا حذف دسترسی رایگان از سوی ناشر
▪️محدودیت در استفاده پژوهشی، آموزشی، بازنشر و اقتباس به دلیل نبود مجوز مشخص

مدل‌های دسترسی آزاد

دسترسی آزاد الماسی / دیاموند (Diamond Open Access):
دانش رایگان، بدون هزینه برای نویسنده یا خواننده

🔸در مدل الماسی، هیچ هزینه‌ای از نویسنده یا خواننده دریافت نمی‌شود. هزینه‌های انتشار توسط دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، کنسرسیوم‌های علمی یا نهادهای دولتی تأمین می‌شود. این مدل نمایانگر رویکردی عدالت‌محور در نظام نشر علمی است که هدف آن دسترسی آزاد و همگانی به دانش بدون بار مالی برای هیچ‌یک از طرفین است.

🔘مثال: مجلات تحت پلتفرم SciELO

🔘مجوزهای رایج: CC BY ،CC BY-SA

🔘چالش‌ها:
▪️پایداری مالی در بلندمدت و وابستگی به حمایت‌های نهادی
▪️نیاز به ساختار و زیرساخت‌های پایدار برای استمرار حمایت مالی

🔸مدل الماسی می‌تواند تعادلی اخلاقی‌تر و عادلانه‌تر میان بازیگران نظام نشر علمی ایجاد کند، اما هنوز در بسیاری از کشورها به‌طور کامل توسعه نیافته است.
مدل‌های دسترسی آزاد

دسترسی آزاد هیبریدی (Hybrid OA):
مدل ترکیبی: اشتراک و دسترسی آزاد در کنار هم

🔸در این مدل، مجله‌ای که عمدتاً با مدل اشتراکی اداره می‌شود، به نویسندگان امکان می‌دهد تا با پرداخت APC، مقاله خود را به‌صورت OA منتشر کنند. در نتیجه، یک شماره مجله ممکن است هم مقالات آزاد و هم مقالات پشت دیوار پرداخت داشته باشد.

🔘مثال: بسیاری از مجلات هیبریدی منتشرشده توسط ناشرین مانند Elsevier ،Springer و سایر ناشرین

🔘مجوز: CC BY یا CC BY-NC برای مقالات آزاد

🔘 چالش‌ها:
▪️دوگانگی در وضعیت دسترسی میان مقالات یک شماره
▪️انتقادات مربوط به «پرداخت دوگانه» (Double Dipping)، جایی که هم نویسنده برای دسترسی آزاد هزینه می‌پردازد و هم کتابخانه‌ها برای اشتراک