کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

چند روز پیش مطلبی خواندم که برایم تامل برانگیز بود و با خودم فکر کردم کاش می توانستم مطلبی شایسته و بایسته در خصوص آن مطلب به سایت بفرستم و آن مطلب من در جواب و به نحوی همراهی و ارائه پیشنهادهایی برای موضوع مطرح شده باشد. ولی خوب یادم آمد که من یک کتابدار هستم و هرچند که کتابدار مانند یک پزشک عمومی در رشته ها جایگاهی بین رشته ای دارد ولی وقتی انبوه مترجمان و نویسندگان و صاحب نظران زبان شناسی حضور دارند دیگر سخن من کمی دخالت بی جا و شاید نخود هر آشی شدن باشد. اما این جا این کلبه کوچک هر چند خواننده کمی داشته باشد احتمالا بهتر باشد.

آقای دکتر ابریشمی در یادداشتی  بسیار موجز و مختصر به ترجمه های اشتباه اسامی خاص پرداخته و چند راه حل را بیان کرده اند. تمام. دیگر نه نظری از خوانندگان دیدیم و نه تکمله و نه یادداشتی پیرامون آن موضوع.

چندی پیش هم خانم دکتر صراف زاده همین مطلب را طور دیگر عنوان کرده بودند.نام‌های زیبایی که در فرهنگی دیگر اسباب تمسخر می‌شود.

اسم خاص(proper name) در مقابل اسم عام(commen name) قرار می گیرد. تعاریف متعددی برای این دو نوع اسم در فرهنگ های لغت شناسی ارائه شده اند که تقریبا متشابه یکدیگرند. در دائره المعارف ویکی پدیا این اسم خاص بدین شکل تعریف شده است :"اسم خاص یا اسم عَلَم ( Proper Noun) اسمی است که تنها به یک مؤلفه از یک گروه اشاره می‌کند. برای نمونه  لندن، زهرا هر کدام اسم خاص هستند که تنها به یک فرد از گروه خود اشاره می‌کنند؛ به ترتیب لندن به یک شهر مشخص و زهره به یک سیاره مشخص اشاره می‌کند"

در اصطلاح لغت‌شناسی به اسمی که ویژۀ یک شخصیت، مکان یا کتاب می‌باشد، اسمِ عَلَم می‌گویند (اسم عَلم در اصطلاح دستور زبان فارسی، اسم خاص نامیده می‌شود). غالباً فرهنگ‌های‌ لغت، توضیح دربارۀ اعَلام را در بخشی جدا از واژه‌نامه می‌گنجانند. اعَلام پس از واژه‌نامه جای گرفته و به دو بخش تقسیم شده‌است.[۱]

• اعَلام آثار
• اعَلام اشخاص

و نیز در فرهنگ واژگان زبان شناسی کاربردی اسم خاص اسمی که مکان، شخصی یا حیوان مشخصی را نشان دهد و شکل دستوری خاصی از یک اسم عام را ندارد.اسم عام هم به طبقه ای از موضوعات یا مفاهیم اشاره دارد(صندلی، زیبایی)[2].اسامی خاص در هر متنی اهمیت ویژه‌ای دارند، زیرا یکی از عناصر مهم بازتاب‌دهندة فرهنگی‌اند.

اسامی خاص و ترجمه بیان آن ها در متون و جایگاه های تازه در زبان های دیگر موضوع تازه ای نیست و مختص یک زمان و مکان هم نیست. بدیهی است که اسامی خاص بازتابی از تاریخ، فرهنگ، زندگی اجتماعی و فردی است و شاید یک اسم بار یک مقوله فرهنگی یا تاریخی را بر خود حمل کند و مردم یک دیار به همان اندازه برای یک اسم تقدس و احترام مثلا در مورد اسامی دینی و آیینی قائل شوند.

در نوشته ها و مقاله های فراوانی ترجمه اسامی خاص به عنوان یک مشکل در ترجمه های جدید پرداخته شده است. در بیشتر مقاله ها متفاوت بودن اصوات و واج ها و حروف الفبایی اشتباهات را رقم می زند. به ویژه در اسامی که حروف پ،چ،گ،ژ دارند.

کسی که کار ترجمه را بر عهده دارد با روش های مختلفی از یک مرز علمی و استاندارد تا یک امر سلیقه ای می تواند عمل کند. مقاله ها و نوشته های فراوانی در باب این مبحث نوشته شده اند. همه این مطالب تقریبا یک سیر و یک دیدگاه را بیان می دارند و آن این است که اسامی خاص ترجمه نمی شوند. در برخی از مقاله ها پیشنهاداتی ارائه کرده اند که در لینک های زیر مشاهده می نمایید:

ترجمه اسامي خاص: مشکلات و راهکارها

بررسی راهبردهای برگردان اسامی خاص ...

اسامی خاص ایتالیایی را چگونه ترجمه کنیم؟

-به نظر اینجانب ترجمه اسامی خاص کاملا اشتباه است و باید اصل کلمه را با آوا نویسی و تلفظ آن کلمه ذکر است. ترجمه های نامانوس و بیگانه از فرهنگ و زبان ناراحتی و تالم ذهنی و روحی ایجاد می کنند. شاید کلمه ای در زبان محلی معنی دلنشینی داشته باشد و در ترجمه تحت اللفظی ترجمه ناخوشایند و کریهی داشته باشد. در متون ترجمه ای همان اسامی آورده شود و اگر لازم بود اشاره شود که به معنی فلان کلمه است و اگر پیشینه فرهنگی و جغرافیایی و یا تاریخی را بردوش خود حمل می کند در پانویس ها به آن پرداخته و اشاره شود. در بسیاری از فرهنگ های جغرافیایی یا جاینامه ها (gazetteer) که فرهنگی یا راهنمایی جغرافیایی است که همراه یک نقشه یا اطلس  از آن استفاده می‌شود، اسامی جغرافیایی دقیقا بر اساس تلفظ زبان های مردم بومی نوشته شده و برای تلفظ آوانویسی شده اند.

-تدوین یک آیین نامه یا در نظر گرفتن اصل کلمات و شیوه آوانگاری که استانداردی برای کسانی که در راس امور هستند که یکدستی داشته باشد و از تکرار اشتباهات جلوگیری به عمل آید.

- حضور صاحب نظران و متخصصان حوزه زبان شناسی یک امر مسلم و ضروری است. کسانی که به نحوی در امر نگارش، تحقیق و پژوهش فعالیت می کنند و از سواد و داشتن آگاهی ها و اطلاعات عمومی حوزه های جغرافیایی و فرهنگی بهره مند هستند گره گشای چنین نوشتارهایی است.

همان طور که یک پایان نامه یا مقاله یا طرح پژوهشی پس از بیان مساله و شکافتن موضوع و بیان پیشینه ها به سرانجامی می رسد و نهایتا نتیجه پژوهش و محدودیت ها و بیان پیشنهاداتی را می آورد، در رابطه با موضوع هایی که در سایت های عمومی و پرمخاطب بیان می شود، لازم است چنین رویه ای دنبال شود تا با تفکر جمعی ماحصلی شایسته برای موارد مشابه بعدی مطرح شود.

1.اعضای شورای برنامه ریزی و گروه تألیف (۱۳۹۷). فارسی و نگارش ویژۀ مدارس استعدادهای درخشان پایۀ هشتم دورۀ اول متوسطۀ. چهارم. تهران: شرکت افست. ص. ۱۵. شابک ۹۷۸۹۶۴۰۵۲۴۶۲۶.

2.گرجیان، بهمن، مسعود خداپرست و شیوا مولونیا.اهواز:دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز،1387.