سواد رسانه‌ای به مثابه مهارتی فراتر از مصرف خبر
ابزاری تشخیص اطلاعات معتبر از محتوای گمراه‌کننده
سید رضا حسینی
در جهانی که بخش مهمی از تجربه روزمره انسان از مسیر رسانه شکل می‌گیرد، دیگر نمی‌توان سواد را صرفاً در توانایی خواندن و نوشتن خلاصه کرد. انسان امروز باید بتواند در میان انبوهی از اخبار، تصاویر، ویدئوها، تبلیغات، تحلیل‌ها، شبکه‌های اجتماعی و محتوای مبتنی بر هوش مصنوعی، اطلاعات معتبر را از محتوای گمراه‌کننده تفکیک کند.
مفهوم «سواد رسانه‌ای» در این منظومه اهمیت اساسی پیدا میکند. این مفهوم از یک مهارت فنی فراتر رفته و به نوعی توانمندی شناختی، تحلیلی و اجتماعی تبدیل شده است.
سواد رسانه‌ای در ساده‌ترین تعریف، مجموعه‌ای از دانش، مهارت و نگرش‌هایی است که به فرد امکان می‌دهد به رسانه و محتوای آن دسترسی پیدا کند، آن را بفهمد، تحلیل و ارزیابی نماید و در نهایت، مسئولانه در تولید و انتشار محتوا مشارکت داشته باشد.
بر همین اساس، یونسکو نیز در چارچوب «سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی»، بر توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی، استفاده و تولید اطلاعات و محتوای رسانه‌ای تأکید میکند.
با این حال، سواد رسانه‌ای را نباید با سواد دیجیتال یا سواد اطلاعاتی یکی دانست. سواد دیجیتال بیشتر به توانایی استفاده مؤثر و ایمن از ابزارها و محیط‌های دیجیتال مربوط است و سواد اطلاعاتی بر شناسایی نیاز اطلاعاتی، جست‌وجو، ارزیابی و استفاده درست از اطلاعات تمرکز دارد. سواد رسانه‌ای، در نقطه تلاقی این دو حوزه، علاوه بر ابزار و اطلاعات، ماهیت پیام، منبع، هدف، ساختار و زمینه تولید محتوا را نیز مورد پرسش قرار می‌دهد.
فرد دارای سواد رسانه‌ای صرفاً به طرح پرسش درباره صحت خبر نمی‌پردازد، بلکه می‌پرسد چه کسی آن را تولید کرده، با چه هدفی، بر اساس چه داده‌ای، برای چه مخاطبی و در چه بستری منتشر شده است.
وی میان خبر، تحلیل، تبلیغ، نظر و روایت تمایز می‌گذارد و می‌داند که حتی یک محتوای ظاهراً معتبر می‌تواند از طریق انتخاب گزینشی داده‌ها، تیترگذاری یا قاب‌بندی خاص، برداشت مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد.
اهمیت این مهارت زمانی بیشتر آشکار می‌شود که رسانه از یک کانال یک‌طرفه به محیطی تعاملی و مبتنی بر مشارکت تبدیل شده است. امروز مخاطب فقط مصرف‌کننده محتوا نیست، بلکه می‌تواند تولیدکننده، بازنشرکننده و حتی شکل‌دهنده جریان اطلاعات باشد.
بنابراین، سواد رسانه‌ای همزمان مسئولیت دریافت محتوا و مسئولیت تولید و انتشار آن را پوشش می‌دهد.
در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای را باید بخشی از شایستگی شهروندی در عصر دیجیتال دانست.
جامعه‌ای که شهروندان آن توانایی پرسشگری، ارزیابی و تشخیص پیام را داشته باشند، در برابر اطلاعات نادرست و دست‌کاری‌شده، ظرفیت بیشتری برای تصمیم‌گیری آگاهانه خواهد داشت. از همین منظر، سواد رسانه‌ای نه یک مهارت جانبی، بلکه یکی از الزامات زندگی اجتماعی در عصر اطلاعات است.
موضوعات مرتبط: اطلاعات عمومی ، مقاله
.: Weblog Themes By Pichak :.