کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

1. معرفی

این انتظار از کتابخانه‌ها وجود دارد که نقش مهمی، به‌عنوان بخش‌هایی از زیرساخت‌های هوشمند و دیجیتال جامعۀ مدرن، ایفا کنند. اهمیت اجتماعی کتابخانه‌ها منجر شده است به رشد ثابت فضای محیط‌های فیزیکی و نیز دیجیتالی. با این حال، کتابخانه باید به‌طور مؤثر تغییر شکل سازمانی را در محیط اطلاعاتی تجربه کند، محیطی که پیوسته درحال‌‌تغییر است (براون و دیگران، 2018). همچنین انتظار می‌رود کتابخانه‌ها از همکاری‌ها حمایت کنند، ارتباطات را بهبود بخشند، دسترسی عمومی را تقویت کنند و همکاری میان کتابخانه‌ها و نیز میان کتابخانه‌ها و تأمین‌کنندگان محصولات و خدمات را تسهیل کنند (فارل و دیگران، 2017).

طی دهه‌های اخیر، خدمات کتابخانه‌ها به‌طرق مختلف تغییر کرده‌اند (ویگاند، 2011). در میان این تغییرات، گسترش فضای کتابخانه‌های عمومی در کل جهان از اهمیت عمده برخوردار است ــ امری که در مقالۀ «کتابخانه به‌عنوان یک مکان: بازنگری در نقش‌ها، بازنگری در فضا» (بِنِت، 2005) بر آن تأکید شده است. به‌عنوان ‌مثال، یک کتابخانۀ عمومی در کشور امریکا با هدف‌گذاری بر نوجوانان تلاش می‌کند فضاهایی را ایجاد کند که در آن نوجوانان بتوانند رشد کنند و فعالیت‌های خلاقانه انجام بدهند (ولاسکز، 2016). لزوم داشتن کتابخانه‌های عمومی‌ای که با نیازهای جدید شهروندان آشنا باشند هرروز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای شناخت نیازهای شهروندان، تلاش‌های زیادی با هدف ارتقای خدمات کتابخانه‌ای موجود صورت پذیرفته است. اخیراً الگوریتم‌های جمع‌آوری اطلاعات به‌کمک ماشین‌ها و تحلیل‌های مبتنی بر پیش‌بینی برای شناخت درخواست‌های مراجعه‌کنندگان معرفی‌ شده‌اند (لیتسی و دیگران، 2018).

مفهوم جدیدی که به‌نام «فضای مطالعۀ عمومی» (PRS) شناخته می‌شود نوعی مکان عمومی فیزیکی با منابع خواندنی است که چندین سال پیش در چین مورد بهره‌برداری قرار گرفت و به‌عنوان روشی برای تأمین نیازهای خوانندگان از راه تغییر فضا مطرح شد. فضای مطالعۀ عمومی معرف ترکیبی بین فضای مطالعه و فضای عمومی است که مرزهای میان این دو را درمی‌نوردد (وانگ، 2017). اگر کتاب‌فروشی‌ها، کافی‌شاپ‌ها، ایستگاه‌های قطار و سوپرمارکت‌ها فضایی را برای مطالعۀ رایگان کتاب‌ها اختصاص دهند، می‌توانیم این مکان‌ها را فضای مطالعۀ عمومی در نظر بگیریم.

هرچند اصطلاح مشابهی با نام «فضای مطالعه» در ژاپن مرسوم نیست، اعتقاد به اهمیت مطالعه برای غنی ساختن زندگی رواج دارد. در سال 1947، شرکت‌های انتشاراتی، کتاب‌فروشی‌ها، کتابخانه‌ها و رسانه‌های جمعی «هفتۀ کتاب» را برای ترویج توسعۀ مجدد ژاپن به‌عنوان ملتی بافرهنگ و صلح‌جو برپا کردند (انجمن رسمی ژاپن [سهامی عام] برای ترویج کتاب‌خوانی، 2018). فضای مطالعۀ عمومی در ژاپن مکانی برای مطالعه به حساب می‌آید که همچون کتابخانه‌های عمومی به روی عموم باز است.

کتابخانه‌های عمومی نقش مهمی در توسعۀ فضای مطالعۀ عمومی ایفا کرده‌اند. آن‌ها به دو روش این نقش را ایفا کرده‌اند: روش اول این است که کتابخانه‌های عمومی با جابه‌جایی و طراحی مجدد فضایشان آن را ارتقا می‌دهند و با این کار خود فضاهای مطالعۀ عمومی را وسعت می‌بخشند. روش دیگر اینکه کتابخانه‌های عمومی با دیگر سازمان‌ها برای احداث یا ارتقای فضاهای مطالعۀ عمومی مشارکت می‌کنند؛ در بعضی موارد، کتابخانه‌های عمومی حتی به‌عنوان بخش‌های پیش‌قدم عمل می‌کنند. تعداد روزافزون فضاهای مطالعۀ عمومی در چین و ژاپن با شتاب درحال‌تغییر و نیز گسترش اجزا و خدمات خود هستند تا با جامعۀ دیجیتال انطباق پیدا کنند.

این مقاله وضعیت فعلی سبک‌های مختلف فضاهای مطالعۀ عمومی را به‌عنوان راهی برای گسترش خدمات کتابخانه‌های عمومی در چین و ژاپن معرفی می‌کند و چند نمونه از فضاهای مطالعۀ عمومی را که به‌همت بخش دولت و/یا غیردولتی برای رفع نیازهای جوامع مختلف ایجاد شده‌اند تشریح می‌کند.

2. وضعیت فعلی و سبک‌های فضاهای مطالعۀ عمومی (PRSs) در چین

دلایلی را که در ادامه می‌آیند از علل توسعۀ فضاهای مطالعۀ عمومی در چین طی سال‌های اخیر می‌دانند. اول، شهرنشینی پرشتاب به‌تدریج توجه مردم را به فضاهای عمومی جوامع محلی معطوف کرده است. دوم، برنامۀ ملی کتاب‌خوانی توسعۀ فضاهای مطالعه را ‌پیش می‌برد. سوم، با هدف ایجاد «سیستم مدرن خدمات فرهنگ عمومی»، قوانین و مقررات حمایتی به‌منظور تشویق دولت به خرید خدمات از سازمان‌های اجتماعی و شرکت‌های خصوصی وضع شده‌اند.

بسیاری از بخش‌های دولتی در جست‌وجوی راه‌هایی برای همکاری با بخش‌های غیردولتی هستند تا فضاهای عمومی مطالعه را برای رفع نیازهای روزافزون جامعه در چین احداث کنند. اهمیت اجتماعی فضاهای عمومی مطالعه از سوی جامعه در سال 2014 به رسمیت شناخته شد (وانگ، 2017). برای درک بهتر، فضاهای عمومی مطالعه به سه نوع مختلف تقسیم می‌شوند که هر نوع را بخش‌های متفاوت ایجاد کرده‌اند (شکل یک).

شکل 1. سه نوع از فضاهای عمومی مطالعه در چین

نوع اول: فضاهایی که عمدتاً ساختۀ بخش‌های دولتی هستند؛ نوع دوم: فضاهایی که با مشارکت بخش‌های دولتی و غیردولتی ساخته شده‌اند؛ نوع سوم: فضاهایی که ساختۀ بخش‌های غیردولتی هستند.

نوع اول: فضاهای مطالعۀ عمومی که بخش دولتی ایجادشان می‌کند

نوع اول عمدتاً شامل کتابخانه‌های عمومی نوسازی می‌شود که به‌همت دولت محلی و/یا مرکزی در مناطق شهرهای بزرگ از سال 2000 ایجاد شده‌اند. کتابخانه‌های عمومی مرکزی نوساز فراوانی مانند کتابخانۀ هایدیان در پکن، کتابخانۀ گوانگژو در گواندونگ، و کتابخانۀ پودانگ در شانگهای تأسیس ‌شده‌اند تا زیربنا و خدمات مطالعاتی را طی دهۀ گذشته گسترش دهند. بیشتر این کتابخانه‌ها در منطقۀ فرهنگی شهرهای بزرگ جای دارند و خدمات مطالعاتی جدیدی را برای شهروندان محلی فراهم می‌کنند. این کتابخانه‌های عمومیِ نوساز بازطراحی شده‌اند تا به‌عنوان سبک‌های جدید فضاهای مطالعۀ عمومی درخواست‌های شهروندان را در جامعۀ هوشمند و دیجیتال برآورده سازند.

کتابخانۀ تازه‌ساز گوانگژو نمونۀ خوبی از کتابخانه‌های عمومی‌ای است که در مناطق شهرهای بزرگ از سال 2000 احداث‌ شده‌اند. کتابخانۀ گوانگژو در یکی از مناطق فرهنگی شهر واقع شده است، منطقه‌ای که در آن برج گوانگژو، موزۀ استان گوانگژو، تالار اپرای گوانگژو، و کاخ شمارۀ دو کودکان گوانگژو قرار دارد و به بیش از بیست میلیون شهروند خدمات‌رسانی می‌کند. کتابخانۀ گوانگژو دارای 7 میلیون و 900 هزار جلد کتاب و 4000 صندلی در سالن‌های مطالعه است تا مردم را به خواندن و لذت بردن از آن تشویق کند. زیربنای این کتابخانه حدود 98000 متر مربع است که به فضاهای کاربردی مختلفی برای انواع خوانندگان تقسیم ‌شده است ــ فضاهایی مثل بخش کتاب‌های مصور و بخش اسباب‌بازی برای کودکان. در سال 2016، کتابخانه دو فضای تولید و آفرینش برای بزرگسالان و نوجوانان ایجاد کرد که در آن چاپگرهای سه‌بعدی و ابزارهای دیگر برای فعالیت‌های نوآورانه به خدمت گرفته‌ شده‌اند (ژو و دیگران، 2016). کتابخانۀ نوساز گوانگژو که از طراحی آزاد و منعطفی برای فضاها بهره می‌برد و خدمات متنوعی ارائه می‌دهد تبدیل به فضای مطالعۀ عمومی فراگیر و نوآورانه‌ای شده است و مکانی برای مطالعه، اشتراک‌گذاری و برقراری ارتباط در اختیار شهروندان می‌گذارد.

نوع دوم: فضاهای مطالعۀ عمومی که به‌صورت مشارکتی به‌همت بخش‌های دولتی و غیردولتی ایجاد می‌شوند

نوع دوم به فضاهای مطالعۀ عمومی اطلاق می‌شود که به‌صورت مشترک به‌همت بخش‌های دولتی و غیردولتی ایجاد می‌شوند. این نوع دارای ویژگی‌هایی است از قبیل تعاون، متنوع‌سازی، غیرانتفاعی و پایدار بودن و همچنین سهم فعالی دارد در ترویج عادت به مطالعه و بهبود در پیشرفت جامعۀ محلی. فضاهای مطالعۀ نوع دوم به دو زیرنوع تقسیم می‌شوند. اولین زیرنوع به کتابخانه‌هایی اطلاق می‌شود که در آن‌ها زمین را بخش دولتی تأمین‌ می‌کند و بخش غیردولتی آن را عملیاتی می‌کند، مثل فضای ژواندو در منطقۀ ژیچنگ کن (جدول یک، شمارۀ 7). نیز زیرنوع دوم به کتابخانه‌هایی اطلاق می‌شود که هم تأمین زمین و هم ساخت در آن با بخش‌های غیردولتی است و تا اندازه‌ای بخش‌های دولتی از پروژه پشتیبانی می‌کنند، مانند مرکز تجربی شهر وانک در گوانگژو (کتابخانۀ گوانگژو، 2018) و «مطالعات شهری» در منطقۀ ژائویانگ پکن (کتابخانۀ منطقۀ ژائویانگ، 2018). زیرنوع دوم گرایش غالب در ساخت فضاهای مطالعۀ عمومی است، فضاهایی که با همکاری بخش‌های دولتی و غیردولتی ایجاد می‌شوند و عملاً به‌عنوان شعبه‌هایی از کتابخانه‌های عمومی که دولت محلی ایجاد‌شان می‌کند عمل می‌کنند.

فضای مطالعۀ ویژه (SRS) در منطقۀ ژیچنگ پکن، که نام منطقه‌ای فضای مطالعۀ عمومی است، یکی از بهترین نمونه‌ها برای توصیف سبک‌های فضاهای مطالعۀ عمومی در نوع دوم است. پروژۀ فضای مطالعۀ ویژه در سال 2014 کلید خورد تا سیستم خدمات کتاب‌خوانی متنوعی در منطقۀ ژیچنگ احداث کند، منطقه‌ای که کمیتۀ فرهنگی آن را تشکیل داده بود (یان، 2015). بخش‌های دولتی، از لحاظ مالی و گاهی هم از لحاظ اختصاص دادن مکان، از پروژه‌ها پشتیبانی می‌کنند و در مقابل بخش‌های غیردولتی ادارۀ فضاهای مطالعۀ ویژه را عهده‌دار می‌شوند و گاهی اوقات هم مکان را فراهم می‌کنند. «انجمن مدیریت کتابخانه‌ها» (یک سازمان مردم‌نهاد) سالیانه فعالیت‌های هریک از فضاهای مطالعۀ ویژه را ارزیابی می‌کند (شکل 2).

شکل 2. رابطۀ بین بخش‌های مرتبط با فضاهای مطالعۀ ویژه در منطقۀ ژیچنگ، پکن

در سال 2017، فضای مطالعۀ ویژه 18 مکان مختلف را راه‌اندازی کرد که هریک از آن‌ها به یک معنا «ویژه» محسوب می‌شد، از این جهت که فضاها و سرمایه‌ها را دریافت می‌کرد و ترکیب خدمات متنوع خاص خودش را برای خدمت‌رسانی به جوامع نزدیک به خود سامان می‌داد (جدول 1). برای مثال، اولین فضای مطالعۀ ویژه در سال 2014 با نام «فضای ژواندو» (جدول 1، شمارۀ 7) احداث شد. یک کتاب‌فروشی خصوصی به‌نام «ژنگ یانگ» به یک سایت ملی و حفاظت‌شدۀ میراث فرهنگی به‌نام برج وانسونگ نقل‌مکان کرد تا به ‌این ‌ترتیب فضای مطالعۀ جدید ایجاد شود. فضای ژواندو به‌واسطۀ مجموعه‌کتاب‌هایی که دربارۀ مردم پکن و به‌قلم خود آن‌ها نوشته‌ شده است «ویژه» محسوب می‌شود. این فضا دوازده ساعت در روز باز است و نمایشگاه‌هایی دربارۀ فرهنگ پکن برپا می‌کند. در سال اول راه‌اندازی آن، نزدیک به 4000 نفر متقاضی دریافت کارت عضویت کتابخانه بودند.

جدول 1: مکان‌های مختلف فضاهای مطالعۀ ویژه

الف) مالکیت دولتی

1. ایستگاه بایون، شرکت خدماتی شی لیگ یو پکن، ویژگی خاص: سبک زندگی دوستدار طبیعت و محیط‌زیست
2. ایستگاه هایتانگ شوژای، شرکت توسعۀ فرهنگ سنتی زیان پکن، ویژگی خاص:مناسب خوانندگان مسن و بازنشسته
3. ایستگاه فضای ژیاگوون یوئدا، شرکت پخش محصولات فرهنگی جیاگوون یوئدا پکن، ویژگی خاص:مطالعه در اوقات فراغت
4. ایستگاه ژیهوا شوفانگ، شرکت کتاب‌فروشی کتابخانۀ ملی پکن، ویژگی خاص:فرهنگ سنتی و سی‌هی ـ یوان پکن
5. ایستگاه ایستگاه ژوانیانگ، شرکت فرهنگی شانگ پین سانشاین پکن، ویژگی خاص:ویژۀ کودکان و والدین آن‌ها
6. ایستگاه کتاب‌فروشی یانپیلو، کتاب‌فروشی چین، ویژگی خاص:فرهنگ سنتی، خدمات‌رسانی 24 ساعته
7. ایستگاه فضای ژواندو، شرکت ژنگ ـ یانگ شوژو پکن، ویژگی خاص: فرهنگ و تاریخ پک

ب) مالکیت غیردولتی

1. ایستگاه فضای بو، شرکت فرهنگی جینگ دیان بوون پکن، ویژگی خاص: مطالعۀ آثار کلاسیک
2. ایستگاه فنکسینگ شوبا، شرکت هنر و فرهنگ تیان ـ یی تانگ پکن، ویژگی خاص:نمایش فرهنگ
3. ایستگاه تئاتر گولوکسی، شرکت فرهنگی گولوکسی پکن، ویژگی خاص:محیط و فرهنگ تئاتر
4. ایستگاه هوا بائو ژای، شرکت فرهنگی هوا بائو ژای پکن، ویژگی خاص: فرهنگ سنتی
5. ایستگاه کتابخانۀ هنر جینکای، کتابخانۀ هنر جینکای پکن، ویژگی خاص:نمایشگاه و فعالیت‌های هنری
6. ایستگاه مان تانگ ژیانگ، شرکت فرهنگ جهانی چای مان تانگ ژیانگ پکن، ویژگی خاص:فرهنگ چای
7. ایستگاه رونگ بائو ژای، کافی‌شاپ رونگ بائو ژای پکن، ویژگی خاص:مجموعه‌های کمیاب و فرهنگ سنتی
8. ایستگاه باله تیان کیائو جوچانگ، شرکت ژونگبا یانچو پکن، ویژگی خاص:فرهنگ تئاتر
9. ایستگاه کتابخانۀ ژینمو، مرکز خدمات دیزوپیای هونگ دان دان پکن، ویژگی خاص:مناسب نابینایان
10. ایستگاه فضای یولای یومی، شرکت مشاورۀ آموزشی یافو پکن، ویژگی خاص: محیط مطالعۀ دلپذیر
11. ایستگاه یوتایوان شوژیانگ، انجمن ترویج اجتماعات شهری در ژیچنگ، پکن، ویژگی خاص:تشکیل اجتماعات و ایجاد پیوندهای اجتماعی

به‌سرعت مکان‌های بعدی فضاهای مطالعۀ ویژه پس از اولین تلاش راه‌اندازی شدند. فضای ژیاگو ـ وِن یو ـ اِدا (جدول 1، شمارۀ 3) ترکیبی از یک کتابخانۀ خیابانی و یک کتاب‌فروشی خصوصی است. کتابخانۀ خیابانی که کتابخانۀ اهالی نیز نامیده می‌شود کتابخانۀ عمومی کوچکی است که دولت محلی راه‌اندازی کرده و بخش عمده‌اش در داخل ساختمان اجتماعات مرکزی قرار دارد. فضای مطالعۀ ویژه در یک ساختمان اداری دولتی قرار دارد و هفت نفر از کارکنان کتاب‌فروشی و دو نفر از کتابخانۀ خیابانی آن را اداره می‌کنند. فضای ژیاگو ـ وِن یو ـ اِدا در اولین سال فعالیت خود بیش از 257 فعالیت کتاب‌خوانی داشت و 208 کارت کتابخانه و 400 کارت عضویت صادر کرد. موفقیت فضای ژیاگو ـ وِن یو ـ اِدا به‌عنوان یک فضای مطالعۀ ویژه حاکی از امکان فعال‌سازی کتابخانۀ خیابانی با همکاری بخش‌های غیردولتی است.

بیشتر این فضاهای مطالعۀ ویژه در منطقۀ ژیچنگ هم از قبل و هم ‌درحال‌حاضر آمادۀ همکاری با کتابخانه‌های عمومی‌ای که به‌همت دولت ایجاد شده‌اند هستند. در برخی موارد، فضاهای مطالعۀ ویژه با یک کتابخانۀ خیابانی ادغام‌ شده‌ بودند یا به سیستم OPAC کتابخانۀ عمومی در همان منطقه متصل شده‌ بودند، درحالی‌که در سایر موارد فضاهای مطالعۀ ویژه مجموعه‌ها و خدمات خاصی را برای گسترش خدمات کتابخانه‌ای موجود فراهم می‌کنند. اگر سبک‌ها و انواع متنوعی از فضاهای مطالعۀ ویژه در هر محله یا منطقه راه‌اندازی شوند، خدمات کتابخانۀ عمومی موجود مطمئناً برای خدمت‌رسانی به شهروندان گسترده‌تر خواهد شد.

نوع سوم: فضاهای مطالعۀ عمومی که به‌همت بخش غیردولتی ایجاد می‌شوند

بخش غیردولتی به سازمان‌های اجتماعی مانند سازمان‌های غیرانتفاعی، سازمان‌های مردم‌نهاد، بنیادها و...، شرکت‌های خصوصی و افراد حقیقی اطلاق می‌شود. فضاهای نوع سوم عمدتاً دو زیرنوع کتابخانه‌های غیردولتی و کتاب‌فروشی‌های غیردولتی را دربرمی‌گیرند. بعضی از آن‌ها اگر به روی عموم باز باشند و برای مطالعۀ آزاد فضا و کتاب فراهم کنند، می‌توانند فضاهای مطالعۀ عمومی در نظر گرفته شوند.

با پیشرفت جامعۀ دیجیتال و هوشمند، برای کتاب‌فروشی‌های غیراینترنتی بسیاری سخت است که تنها از راه فروش کتاب سودی به دست آورند. بسیاری از آن‌ها، مانند مان شوفانگ در سوژو، با فراهم آوردن خدمات بیشتر تغییراتی را در وضعیت خود ایجاد کردند. همین وضعیت در مورد کتابخانه‌های غیردولتی مشاهده می‌شود. کتابخانۀ غیردولتی که «کتابخانۀ مستقل» یا «کتابخانۀ خصوصی» نیز نامیده می‌شود نقش انکارناپذیری دارد در فراهم کردن خدمات مطالعۀ عمومی.

در سال 2018، در چین حداقل 412 کتابخانۀ غیردولتی وجود دارد که بسیاری از آن‌ها در مناطق روستایی گسترش پیدا کرده‌اند (گروه مدیریت اطلاعات در دانشگاه پکن، 2018). این کتابخانه‌های غیردولتی به‌عنوان فضاهای مطالعۀ عمومی با مهیا کردن کتاب و فعالیت‌های مربوط به کتاب‌خوانی به‌ویژه برای روستاییان در مناطق روستایی خدمت‌رسانی می‌کنند. به‌عنوان نمونه، کتابخانۀ غیردولتی زیکیانگ توشوچنگ، که به‌همت یک مدیر بازنشستۀ دولتی در یکی از روستاهای استان هونان راه‌اندازی شده، به‌واسطۀ یک گروه داوطلب از روستایی‌های مسن اداره می‌شود و از بسیاری از جوانان و دانش‌آموزان ابتدایی در زمینۀ کتاب‌خوانی و تحقیق و پژوهش حمایت می‌کند (وانگ و دیگران، 2018). کتابخانۀ غیردولتی نه‌تنها فضایی برای مجموعه‌کتاب‌های موردنیاز افراد است، بلکه مکانی عمومی برای برقراری ارتباط و تعامل افراد با یکدیگر است. فضاهای مطالعۀ عمومی در مناطق روستایی منطقه‌به‌منطقه با هم تفاوت‌هایی دارند که به تفاوت‌های فرهنگ محلی مربوط می‌شود و هریک از این تفاوت‌ها به شکل‌گیری جوامع روستایی کمک می‌کند.

3. وضعیت فعلی و سبک‌های فضاهای مطالعۀ عمومی (PRSs) در ژاپن

در سال 2003، بخشی از قانون دولت محلی دربارۀ مدیریت وزارت «رفاه عمومی» مورد بازنگری قرار گرفت که طبق آن نظام مدیریت منتخب (DMS) می‌تواند اجرایی شود. این سیستم مدیریت قادر خواهد بود تسهیلات عمومی را که به‌طور معمول از سوی گروه‌های عمومی مدیریت می‌شوند واگذار کند به گروه گسترده‌ای که در آن فردی از بخش خصوصی به‌عنوان مدیر رفاه عمومی در نظر گرفته ‌شده است.

در سال 2000، دولت ارتقای تسهیلات ترکیبی در قالب سند سفید را اعلام کرد که در آن تسهیلات آموزش اجتماعی گوناگون مانند کتابخانه و مرکز یادگیری مادام‌العمر و... در یک مجتمع ساختمانی یا مکان تعیین‌شده ترکیب می‌شوند (سند سفید، 2005). در سال 2016، دولت تصمیم گرفت آموزش اجتماعی را که به‌همت هردو بخش عمومی و خصوصی جهت ایجاد یک جامعۀ یادگیری مادام‌العمر اجرا می‌شد ارتقا بدهد (سند سفید، 2016). هم‌زمان با رشد و پیشرفت جامعۀ دیجیتالی و هوشمند در ژاپن، کتابخانه‌های عمومی نیز از نظر کیفیت و کمیت به‌سرعت متحول می‌شدند. در ادامه، ما نگاهی انداخته‌ایم به سیاست‌های دولت در زمینۀ گذار کتابخانه‌های عمومیِ دولتی به‌سوی سبک‌های جدید فضاهای مطالعۀ عمومی (شکل 3).

نوع اول: فضاهای مطالعۀ عمومی که به‌همت بخش دولتی ایجاد شده‌اند

در اینجا، ما به فضای مطالعۀ عمومی در کتابخانه‌های عمومیِ دولتی نظر می‌کنیم. چند مورد به‌عنوان نمونه از کتابخانه‌های عمومی در ژاپن مورد تحلیل قرار گرفتند تا سبک‌های جدید فضای مطالعۀ عمومی به‌عنوان راهی برای گسترش خدمات کتابخانه عمومی کشف شوند. کتابخانه‌های عمومی نوع اول به سه زیرنوع تقسیم شده بودند (جدول 2). زمانی که کتابخانه‌های عمومی نوع اول برای استفاده در جامعۀ آینده دگرگون می‌شوند، تعداد زیرنوع I-B (نوع دوم) را نیز می‌توان پیش‌بینی کرد و در آینده افزایش داد.

زیرنوع اول به آن نوع کتابخانۀ عمومی اطلاق می‌شود که کتابخانۀ چیودا در منطقۀ چیودای توکیو معرف آن است، که با افزودن خدمت جدیدی برای افراد تاجری که در مرکز تجاری توکیو کار می‌کنند تحول یافت. مدیریت کتابخانه مستقیماً از دولت محلی به شرکت‌های خصوصی واگذار شد. کتابخانه بازطراحی و در سال 2007 بازگشایی شد و تا همین امروز به‌همت شرکت ویاکس (با مسئولیت محدود) و شرکت خدمات انتشاراتی سانتوری (SPS) (با مسئولیت محدود) به‌عنوان مدیریت منتخب و منصوب «ادارۀ ناحیۀ چیودا» اداره شده است. کتابخانه ارائۀ خدمات وای‌فای، کتابخانۀ اینترنتی چیودا، خدمات پشتیبانی تجاری و خدمات نگهبانی و... را در سال 2007 آغاز کرد. تعداد بازدیدکنندگان به بیش از یک‌ میلیون نفر در سال رسید.

شکل 3. سه نوع فضای مطالعۀ عمومی در ژاپن

نوع اول: فضاهای مطالعۀ عمومی‌ای که در بخش دولتی ساخته شده‌اند؛ نوع دوم: فضاهای مطالعۀ عمومی‌ای که با مشارکت بخش دولتی و غیردولتی ساخته شده‌اند؛ نوع سوم: فضاهای مطالعۀ عمومی‌ای که در بخش غیردولتی ساخته شده‌اند.

زیرنوع دوم نوعی کتابخانۀ عمومی است که کتابخانه و موزۀ هیبیای شهر چیودا واقع در منطقۀ چیودای توکیو، کتابخانۀ شعبۀ کامیتودا در شهر تودا، استان سایتاما، کتابخانۀ شهر تاکئو و کتابخانۀ کودکان در استان ناگاساکی، کتابخانۀ شهر سوگارو در استان آئوموری و کتابخانۀ مرکزی و گالری عمومی شهر یاچیو در استان جیبا معرف آن هستند. این کتابخانه‌ها به‌واسطۀ همکاری با سازمان‌های دیگری مثل موزه، گالری، کافی‌شاپ، کتاب‌فروشی، سوپرمارکت و... تغییر شکل دادند. مدیریت این کتابخانه‌ها مستقیماً از دولت محلی به شرکت‌های خصوصی واگذار شد. در سال 2008، کتابخانه و موزۀ هیبیای شهر چیودا از فرمانداری کلان‌شهر توکیو به ناحیۀ چیودا منتقل شد و پس از طراحی مجدد در سال 2001 به‌عنوان موزه و کتابخانۀ هیبیای ناحیۀ چیودا بازگشایی شد. کتابخانۀ شهر و کتابخانۀ کودکان تاکئو بازسازی شد و به‌عنوان مجموعۀ رفاهی متشکل از کتابخانه، موزۀ تاریخی، کتاب‌فروشی و کافی‌شاپ در سال 2013 افتتاح شد ــ مجموعۀ رفاهی‌ای که شرکت باشگاه رفاه فرهنگی (با مسئولیت محدود) به‌عنوان مدیریت منتخب و منصوب فرمانداری شهر تاکئو آن را مدیریت می‌کند. شرکت باشگاه رفاه فرهنگی (با مسئولیت محدود) ادارۀ فروشگاه‌هایی را که با نام تسوتایا بوکز شناخته می‌شوند به عهده دارد. کتابخانۀ شهر تسوگارا در استان آئوموری در بخشی از ساختمان AEONMALL تسوگارو کاشیوا (یک سوپرمارکت) افتتاح ‌شده است. مدیریت کتابخانۀ شهر تسوگارو به عهدۀ شرکت خدماتی کتابخانۀ TRC است که به‌عنوان مدیریت منتخب فرمانداری شهر تسوگارو منصوب‌ شده است. از آنجا که کسب‌و‌کار اصلی در شهر تسوگارو کشاورزی است، مجموعه‌های کتابخانه به بهبود کشاورزی و همکاری شغلی کمک می‌کنند.

زیرنوع سوم همان دسته از کتابخانه‌های عمومی است که کتابخانۀ شهر آنجو در آنفورت استان آیچی و کتابخانه و موزۀ هنر شهر اُتا در استان گونما معرف آن هستند. کتابخانه به‌واسطۀ همکاری با سایر سازمان‌ها مثل موزۀ هنر و کافی‌شاپ تغییر شکل یافته است. کتابخانه‌های مذکور مستقیماً زیر نظر فرمانداری محلی اداره می‌شوند. کتابدارانی که فرمانداری محلی استخدام کرده است این کتابخانه‌ها را اداره می‌کنند. کتابخانۀ شهر آنجو در آنفورت یک مجموعۀ رفاهی متشکل از تسهیلات خصوصی و عمومی است. مجموعۀ رفاهی منصوب‌شده از سوی آنفورت از طریق PFI (طرح سرمایه‌گذاری خصوصی) در جریان بازسازی شهری در شهر آنجی احداث شد. مجموعۀ رفاهی عمومی شامل کتابخانه و مرکز اطلاع‌رسانی شهر آنژو، سالن اجتماعات و پارک است. مجموعۀ رفاهی خصوصی شامل سوپرمارکت، مدرسۀ فرهنگی و پارکینگ چندطبقه است. آنفورت در نزدیکی همان ایستگاه راه‌آهن آنژو در مرکز شهر آنژو واقع شده که اکنون متروکه شده است.

جدول 2

زیرنوع اول ـ الف

• کتابخانۀ چیودا، همکار: خدمت جدید با هدف افراد شاغل در فضای کسب‌وکار، مدیریت: شرکت‌ها

زیرنوع اول ـ ب

• کتابخانه و موزۀ هیبیا شهر چیودا، همکار: مجموعۀ رفاهی با موزۀ تاریخی، کافی‌شاپ، مدیریت: شرکت‌ها
• کتابخانۀ شعبۀ کامیتودا در شهر تودا، همکار: مجموعۀ رفاهی با مرکز همایش، مدیریت: شرکت
• کتابخانۀ شهر تاکئو و کتابخانۀ کودکان، همکار: مجموعۀ رفاهی با موزۀ تاریخی، کتاب‌فروشی و کافی‌شاپ، مدیریت:شرکت
• کتابخانۀ شهر تسوگارو در استان آئوموری، همکار: مجموعۀ رفاهی داخل سوپرمارکت، مدیریت: شرکت
• گالری عمومی و کتابخانۀ مرکزی شهر یاچیو، همکار: مجموعۀ رفاهی همراه با گالری عمومی و کافی‌شاپ، مدیریت: شرکت‌ها

زیرنوع اول ـ ج

• کتابخانۀ شهر آنژو در آنفورت، همکار: مجموعۀ رفاهی که از طریق طرح سرمایه‌گذاری خصوصی (PFI) ساخته شده، مدیریت: فرمانداری محلی
• کتابخانه و موزۀ هنر در شهر اُتا، همکار: مجموعۀ رفاهی همراه با موزۀ هنر، کافی‌شاپ، مدیریت: فرمانداری محلی

نوع دوم: فضاهای مطالعۀ عمومی که به‌صورت مشارکتی به‌همت بخش‌های دولتی و غیردولتی ایجاد شده‌اند

فضاهای مطالعۀ عمومی نوع دوم به دو شکل در ژاپن به‌صورت مشارکتی در بخش‌های دولتی و غیردولتی ایجاد شده‌اند. شکل اول اینکه کتابخانۀ عمومی به‌عنوان فضای مطالعۀ عمومی با هدف راه‌اندازی فضاهای مطالعۀ عمومی جدید با همکاری سازمان‌های اجتماعی مانند سازمان‌های غیرانتفاعی، سازمان‌های مردم‌نهاد، بنیادها و...، شرکت‌های خصوصی یا افراد حقیقی در کل منطقۀ کتابخانه عمل می‌کند.

به‌عنوان ‌مثال، کتابخانه و موزۀ هنر در شهر اُتا واقع در استان گونما کتابخانه‌های کوچکی را تأسیس می‌کند که فرد یا گروه‌هایی مانند آبجوسازی ساکی ژاپنی، شعب بانک، کافی‌شاپ، رستوران و کتاب‌فروشی اداره‌شان می‌کنند و با نام «کتابخانۀ (خصوصی) درون‌شهری» در کل شهر واقع شده‌اند. تعداد مجموع این کتابخانه‌های (خصوصی) درون‌شهری در سال 2018 به 44 باب رسید. کتابخانه و موزۀ هنر در شهر اُتا در ادارۀ کتابخانه‌های کوچک با نام کتابخانه‌های (خصوصی) درون‌شهری مشارکت فعال می‌کنند. به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، کتابخانۀ شهر اوبوس در استان ناگانو پروژۀ مشابهی را با نام کتابخانۀ (خصوصی) درون‌شهری در سال 2013 آغاز کرد. کتابخانۀ (خصوصی) درون‌شهری در 10 مکان در سال 2013 آغاز به کار کرد که تعداد آن در سال 2018 به 14 مکان گسترش می‌یابد. کتابخانۀ شیمانوچی در منطقۀ چو در شهر اوساکا در استان اوساکا نقشه‌ای را برای کتابخانه‌های (خصوصی) درون‌شهری فراهم می‌کند. کتابخانۀ شهر انیوا بیش از 40 مکان کتابخانه‌های (خصوصی) درون‌شهری را اداره می‌کند، مکان‌هایی که مشابه مکان‌های شهر اُتا و سایر شهرها هستند.

شکل دوم این است که سیستم مدیریت در بعضی کتابخانه‌های عمومی در مقام فضاهای مطالعۀ عمومی از دولت‌های محلی گرفته ‌شده و به سازمان‌های غیرانتفاعی، شرکت‌های خصوصی، بنیادها و... واگذار شده است. قبلاً در بخش کتابخانه‌های نوع اول توضیح دادیم که بسیاری از کتابخانه‌های عمومی که در نوع اول توضیح داده شد از سوی شرکت‌های خصوصی مدیریت می‌شوند. شرکت‌های خصوصی‌ای که کتابخانه‌های عمومی را مدیریت می‌کنند خدمات جدیدی را به کتابخانه‌های تحت‌مدیریت خود اضافه کرده‌اند. این جنبۀ مثبت کتابخانه‌های عمومی در مقام فضاهای مطالعۀ عمومی است که با مشارکت بخش‌های دولتی و غیردولتی ایجاد شده‌اند ــ هرچند، جهت ارتقای خدمات و شرایط کاری در کتابخانه‌های عمومی در مقام فضاهای مطالعۀ عمومی باید کارهای زیادی انجام دهیم تا منجر به برقراری روابط بهتر بین شهروندان در جامعه شود.

نوع سوم: فضاهای مطالعۀ عمومی‌ای که در بخش غیردولتی ایجاد شده‌اند

کتابخانۀ شهر ماکی به‌عنوان یک کتابخانۀ خصوصی به‌همت یک شخص با هدف گسترش فضای مطالعۀ عمومی و افزایش تعداد این فضاها در سال 2012 افتتاح شد (کتابخانۀ شهر ماکی، 2018). آن‌ها «اجلاس کتابخانه‌های کوچک» را برگزار کردند و مهمانی را دعوت کردند که مؤسس کتابخانۀ کوچک رایگان در امریکا در سال 2014 بود. بسیاری از افراد حقیقی و گروه‌ها کتابخانۀ شهر ماکی را راه‌اندازی کردند. به‌محض اینکه این مکان‌ها افتتاح شدند، کتابخانۀ ماکی، یک خانۀ شخصی، کافی‌شاپ، رستوران، معبد، کلینیک دندان‌پزشکی، بیمارستان، دانشگاه، فروشگاه و... در وب‌سایت کتابخانۀ شهر ماکی ثبت شدند. مجموع مکان‌های کتابخانۀ شهر ماکی به بیش از 400 باب رسیده است. کتابخانۀ شهر ماکی نمونه‌ای نوعی از فضاهای مطالعۀ عمومی است که در بخش‌ غیردولتی راه‌اندازی شده‌اند.

ایستگاه اطلاع‌رسانی غیرانتفاعی به‌منظور حمایت از راه‌اندازی و ادارۀ کتابخانه‌های خصوصی محله‌محور در سال 2004 تأسیس شد (ایستگاه اطلاع‌رسانی سازمان‌های غیرانتفاعی، 2018). تعداد مجموع کتابخانه‌های خصوصی محله‌محور که به عضویت ایستگاه اطلاع‌رسانی غیرانتفاعی درآمدند به بیش از 70 باب رسیده است.

4. تجزیه‌وتحلیل تطبیقی فضاهای مطالعۀ عمومی در چین و ژاپن

تفاوت فضاهای مطالعۀ عمومی در چین و ژاپن ممکن است ناشی از تفاوت در فرایند مدرن‌سازی اجتماعی باشد. در چین، «فضای مطالعۀ عمومی (PRS)» نه‌تنها منجر به استفادۀ افراد بیشتری از خدمات کتابخانۀ عمومی می‌شود، بلکه جامعه را برای افرادی که از مطالعه کردن لذت می‌برند آماده می‌سازد. به بیان مشخص‌تر، هدف کتابخانه‌های عمومی شهری جدید و فضاهای مطالعۀ مشارکتی در مناطق شهری ساختن «شهر کتاب‌خوانی» است (شهری که در آن همۀ شهروندان می‌توانند از خواندن در فضاهای مطالعۀ عمومی فراگیر لذت ببرند)، درحالی‌که کتابخانه‌های غیردولتی در مناطق روستایی به ساخت «روستای کتاب‌خوان» کمک می‌کنند (روستایی که در آن همۀ روستایی‌ها می‌توانند از خواندن در فضاهای مطالعۀ عمومی لذت ببرند). به این ترتیب، برای ساختن تصویر کلی «چینِ کتاب‌خوان (کشوری که در آن همۀ شهروندان می‌توانند از مطالعه در فضاهای مطالعۀ عمومی فراگیر لذت ببرند)» با هم مشارکت کنند.

در ژاپن، کتابخانه‌های عمومی درحال تبدیل شدن به سبک‌های جدید «فضاهای مطالعۀ عمومی (PRC)» به‌عنوان راهی برای گسترش خدمات کتابخانه‌های عمومی خود هستند. برای نمونه، می‌توان به این موارد اشاره کرد: خدمت جدیدی به افراد شاغل در بازار که در مرکز تجاری کار می‌کنند، خدمت مبتنی بر همکاری با سایر سازمان‌ها و تغییر مستقیم مدیریت کتابخانه‌ها از فرمانداری محلی به شرکت‌های خصوصی و... . تحول درونی کتابخانه‌های عمومی به فضاهای مطالعۀ عمومی یکی از ویژگی‌های کتابخانه‌هایی است که در بخش دولتی ایجاد شده‌اند. تعداد کتابخانه‌های زیرنوع دوم در بین سه زیرنوع فضاهای نوع اول می‌تواند در آینده افزایش یابد. این ‌یکی از ویژگی‌های خاص ژاپن است. کتابخانۀ (خصوصی) درون‌شهری از نوع دوم فضاهای مطالعۀ عمومی که به‌صورت مشارکتی در بخش دولتی و غیردولتی ایجاد شده‌اند ویژگی منحصربه‌فرد ژاپن است. کتابخانۀ شهر ماکی به‌عنوان کتابخانه‌ای خصوصی از نوع سوم که در بخش غیردولتی ایجاد شده‌ است یکی دیگر از ویژگی‌های ژاپن است.

در جریان بررسی توسعۀ فضاهای مطالعۀ عمومی، دریافتیم که این فضاها می‌توانند به سه نوع مختلف در هردو کشور ژاپن و چین تقسیم شوند. شباهت‌ها و تفاوت‌های فضاهای مطالعۀ عمومی در چین و ژاپن قبلاً توضیح داده ‌شده‌اند. فرض بر این است که تعداد کتابخانه‌های نوع دوم افزایش خواهند یافت و همکاری بین بخش دولتی و غیردولتی پوشش فضاهای مطالعۀ عمومی در هردو کشور را گسترش خواهد داد (شکل 4).

شکل 4. شباهت‌ها و تفاوت‌های فضاهای مطالعۀ عمومی در چین و ژاپن

علاوه بر این، روند مشابه دیگری را یافتیم که در آن نقش‌آفرینی اساسی خوانندگان در توسعۀ فضاهای مطالعۀ عمومی در چین و ژاپن درحال افزایش است. فضاهای مطالعۀ عمومی بر نیازهای و توانایی‌های خوانندگان برای خدمت‌رسانی به خود و دیگران ارزش قائل‌اند و بر آن تمرکز می‌کنند. برای مثال، گروه داوطلبی از خوانندگان با نام «تسهیل‌گران کتابخانه» وجود دارد که به برگزاری رخدادهای کتاب‌خوانی و کلاس‌های آموزشی برای کتابخانۀ هیکیفون در ناحیۀ سومیدا در استان توکیو و نمایشگاه کارهای دستی خوانندگان برای ترویج کتاب‌ها در کتابخانۀ شعبۀ کامیتودا در شهر تودا در استان سایتاما کمک می‌کنند. در مورد ایستگاه شوژیانگ در پکن، کتاب‌ها و منابع را خوانندگان اهدا می‌کنند، برنامه‌های کتاب‌خوانی را سازمان‌دهی می‌کنند و خوانندگان فعال کتاب‌خوانان جدید را اضافه می‌کنند.

5. بحث

توسعۀ فضاهای مطالعۀ عمومی بر یکی از ویژگی‌های جدید کتابخانۀ عمومی در آینده نور تابانده است. تعداد روزافزون فضاهای مطالعۀ عمومی در چین و ژاپن محیط خواندن را برای شهروندان در هر اجتماعی متحول کرده است. اگرچه ویژگی‌های فضاهای مطالعۀ عمومی به‌شدت به منطقه و همین‌طور ویژگی‌های کشور بستگی دارد، مفهوم فضای مطالعۀ عمومی می‌تواند در سایر کشورها نیز اجرایی شود.

اعتقاد بر این است که گام بعدی برای کتابخانه‌های عمومی ملحق شدن به توسعۀ فضاهای مطالعۀ عمومی است. در توسعۀ فضاهای مطالعۀ عمومی چند پیش‌بینی مطرح است: 1. جامعه یا اجتماعات محلی اساسی برای فرهنگ عمومی و نیروی محرکۀ ایجاد فضاهای مطالعۀ عمومی هستند؛ 2. فضاهای مطالعۀ عمومی نوع دوم که به‌صورت مشارکتی در بخش‌های دولتی و غیردولتی ایجاد شده‌اند افزایش‌ می‌یابند و سهم بیشتری را به خود اختصاص خواهند داد؛ 3. خوانندگان نقشی کلیدی در توسعۀ فضاهای مطالعۀ عمومی ایفا خواهند کرد.

پژوهش حاضر دربارۀ فضاهای مطالعۀ عمومی به‌عنوان راهی برای گسترش خدمات کتابخانه‌های عمومی در مراحل ابتدایی تحقیقات است. این مقاله صرفاً سبک‌های موجود فضاهای مطالعۀ عمومی را مورد بحث قرار داد و تحقیق جامعی دربارۀ فضاهای مطالعۀ عمومی در چین و ژاپن به حساب نمی‌آید. یک تحقیق قوی در خصوص فضاهای مطالعۀ عمومی در آینده مورد نیاز خواهد بود. برداشتن قدم‌های اول تحقیق در این مقاله برای یافتن انواع مختلف فضاهای مطالعۀ عمومی که با شرایط مناسب هر منطقه منطبق باشند و نیازهای ویژه هر جامعه را برآورده سازند ضروری است.

قدردانی

تشکر ویژه داریم از پروفسور وانگ، گروه مدیریت اطلاعات دانشگاه پکن، بابت حمایت‌شان از نگارش این مقاله و تشکر از دوستان‌مان از فضاهای مطالعۀ عمومی که در این مقاله از آن‌ها نام برده شد بابت همکاری‌شان در جریان مصاحبه‌ها.