کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی مهاباد

مردی که کتاب‌ها را به سفر فرستاد؛ داستان حُنین بن اسحاق

اگر بخواهیم ببینیم ترجمه چطور می‌تواند مسیر دانش را تغییر دهد، شاید بد نباشد چند قرن به عقب برگردیم؛ به بغداد و داستان یک مترجم جوان.

حُنین بن اسحاق در سده سوم هجری در حیره، در جنوب عراق، به دنیا آمد. او در خانواده‌ای مسیحی رشد کرد و برای پزشکی به بغداد رفت. هنوز جوان بود که به زبان یونانی علاقه‌مند شد و آن را آموخت؛ زبانی که بخش مهمی از میراث پزشکی و علمی آن دوره در آن نوشته شده بود.روزی یُحَنّا بن ماسویه، پزشک سرشناس دربار عباسی، از حنین خواست چند اثر پزشکی جالینوس را ترجمه کند. حنین آن زمان تنها ۱۷ سال داشت. همین تجربه، آغاز مسیری شد که او را به یکی از مهم‌ترین مترجمان عصر عباسی تبدیل کرد.اما حنین فقط زبان یونانی را نمی‌دانست؛ روش خاصی برای ترجمه داشت. او برای یک متن به یک نسخه اکتفا نمی‌کرد. نسخه‌های مختلف را پیدا و با هم مقایسه می‌کرد، تفاوت‌ها و خطاهای آنها را بررسی می‌کرد و بعد تلاش می‌کرد معنای دقیق متن را به زبان مقصد منتقل کند. برای او، ترجمه پیدا کردن معادل واژه‌ها نبود؛ مسئله این بود که اندیشه نویسنده تا حد ممکن درست به زبان دیگری منتقل شود.

او سال‌ها روی آثار جالینوس کار کرد. تا زمان مرگش، ترجمه‌های او از آثار جالینوس شامل ۹۵ اثر به سریانی و ۳۴ اثر به عربی بود. این ترجمه‌ها باعث شد بخش بزرگی از میراث پزشکی جالینوس در اختیار پزشکان و دانشمندان جهان اسلام قرار بگیرد. اما مسیر این کتاب‌ها به بغداد ختم نشد.بخشی از دانش یونانی پیش از آن از یونانی به سریانی منتقل شده بود. حنین و مترجمان پس از او این میراث را به عربی رساندند. سپس دانشمندان این آثار را خواندند، درباره‌شان شرح نوشتند و در برخی زمینه‌ها آنها را گسترش دادند. به این ترتیب، یک متن یونانی می‌توانست در مسیر ترجمه، وارد فضای علمی تازه‌ای شود و با دانش آن محیط پیوند بخورد.

چند قرن بعد، مسیر دوباره ادامه پیدا کرد. در تولدو و دیگر مراکز علمی اروپای لاتین، بخشی از این آثار عربی به لاتین ترجمه شد و وارد محیط علمی اروپا شد. این یعنی حنین فقط مترجم چند کتاب پزشکی نبود. او یکی از حلقه‌های زنجیره‌ای بود که یک میراث علمی را از زبانی به زبان دیگر رساند؛ زنجیره‌ای که در آن، کتاب‌ها فقط جابه‌جا نشدند، بلکه در هر زبان دوباره خوانده و فهمیده شدند.
گاهی فاصله میان دو تمدن، فقط یک زبان است؛ و گاهی یک مترجم همان کسی است که این فاصله را از میان برمی‌دارد.